Brahim Ibish AVDYLI:

 

 

 

EDUKATORËT E ËNDËRRAVE TË MIA

 

 

 

                       Edukatorëve të mi,

 

                       Sejd A. Sadriu; Rrushe Ukshini,

                       Marjan Shabani, Muhamet D. Rogova

                       dhe Kristë Ndrecaj

 

                       me përkushtim të përjetshëm!

 

 

(Novelë me nota autobiografike)

 

 

 

1.

 

Ikin hijet nëpër kujtesë e tërë kohën ma marrin me vete. Po e them se ma marrin pjesën kryesore të kohës. Tretin nëpër qiell, si retë e ndjekura pas. Ikin nëpër hapësirë. Asnjë hapësirë nuk ngelet pa fluturimin e tyre. Bëhem papritur fëmijë, pa shokë e pa më përmendur askush. Nuk zihet në gojë fjala e tyre dhe as fjala ime e matur. Po, po. Fjalën e matur dhe fjalën e dhënë e mbaj si një qiri të ndezur, që nuk zhduket e as nuk shuhet askund.

Për mua ky qiri i ndezur ekziston, sado që mund të më thonë se po gënjej. E vërteta kurrë nuk të bëhet gënjeshtër! Për mua, e sakta është vetëm fjala e sinqertë. Çka nuk është e saktë, nuk ka të bëjë me të vertetën. Prandaj, nuk e them. Me te, nuk jam! Ndahem prej tyre, si të ndahem nga e pavërteta, se më duhet që ta ndjej me shpirt, si fëmijë, kur qesh betuar për të vërtetën. Ku e dija çfarë do të thoshte fjala „inspirim“.

E, kështu jam betuar para Zotit të Madh, që të më jape inspirimin. Prandaj, mundohem që të ruaj drejtësinë.

Edhe mua, më ndjekin nëpër mote. Ec e ik përpara. Lotët më rrjedhin për ta, por nuk mund të qaj. Jo. Sepse më ndejnë të pandershmit, që më rrinë dikund pas koke, të më vënë nëpër shpoti. I ruhem shpotisë! Këta që i kam zgjedhur janë ajkë mbi të tjerët.

Për mua, të tjerët janë të “pazgjedhur”, e një numër i vogël i tyre janë edhe të padenjë; e disa veta janë pa ndershmëri, pa dinjitet, pa të kaluar, pa një reale e të pastërt, e ku ta di unë...

Të gjithë të tjerët qeshin njëherë me ata të pestë, në mesin e pesëqind të tjerëve. Janë pesë edukatorët e mi, të cilët i kam siguruar nëpër barkushet e ndërdijes, si “mësues të veçantë”, dhe më presin.

Fjala “mësues” është shumë e vjetër, që prej Thotit, në Egypt, 12.000 vite para lindjes së Krishtit dhe ka të bëjë me Dijen e Diturinë. Ajo nuk ka të bëjë me fetë. Janë të siguruar në një barkushe të ndërdijes, e jo të vetëdijes.

Për mua, mbeten në piedestal, janë të denjë të bukurisë dhe të drejtësisë; të aftë e të veçantë, mësues të vërtetë të dijes e të respektit!

Atyre iu them “edukatorët e mi”, ndër shumë edukatorë, kur dy janë të shkuar nga bota e përkoshme në botën e përjetshme, nga dhuna e pushtetit okupues, madje njërin e zuri topi i sekret i UDB-së serbo-jugosllave pikërisht në SHBA, ndërsa tre të tjerët edukatorë jetojnë me vuajtje të mëdha, në mes të ndershmërisë dhe të pandershmërisë; ndër të drejtës dhe të së padrejtës së shoqërisë; nëpër guxim të guximshmëve dhe të paguxi-mshmëve; ndër të kohës së shkeljeve dhe luftës së pandalur të së vërtetës; etj. Edhe unë jam një njeri si ata, me vuajtje të mëdha e të papërfunduara, madje nëpër botën e gjërë, me të ashtuquajturin „atdhé“ të mërgatës sime.

Po, po. Mërgata është dhembja ime më e madhe! Prej aty, tërë jetën, i jap mësimet e parat të kësaj dhembje, edhe timen, pa asnjë nxënës!!

Sa herë, më kujtohen nxënësit. Isha edhe vet në mesin e tyre!...

  

 

Malet e bjeshkët e Shkelzenit mbi Ukshinajt dhe lagjen tonë, fotografuar në ditë vere, prej livadheve, pranë Labënicës…

 

 

2.

 

I pari më vjen në zemër, si vëllau më i mirë, që më përgëdhel butësisht, mesuesi im i klasës së dytë, edhe pse e mbaj si edukatorë, kur nuk e pret ai dhe kur nuk dua që t`i mbetet detyrimisht harresës sime.

Qudi e madhe! Më përqafon dhe i shkojnë lotët!

Përderisa lotët i shkojnë, buzëqesh. Nuk qanë me zë! Kjo gjë më kujtohet edhe kur më rrahnin ushtarët, madje me kondak pushke, në Slloveni, një Major me dhjetë ushtarë, 24 orë pa e ditur milicia e RSFJ-së, “të organizuar prej së larti”. Nuk dihet se kush i kishte “organizuar” ashtu, si me porosi...

Nejse! Nuk kam kohë për rrahjet e ushtrisë, por po i kthehem fëmijërisë dhe mësuesve të parë. I pari ishte kushëriri im, por e ka vendin dikund tjetër. Këtu po e fus të zgjedhurin tim. Ata që nuk pajtohen, le të plasin!...

Ndoshta, kjo më mbeti në kujtesë, si një nga mësuesit që më së shumti më donte, madje ai që më merrte në shtëpinë e tij, midis musafirëve, kur ngritej babai i tij, me qyrkun plot lesh, e më priste në këmbë:

-Mirë se të pruni Zoti i Madh! Do të gëzohem, pa masë!

Sado të dashur dhe të urtë të dukeshin edhe të tjerët, ky ishte edukatori im i parë, i zgjedhur prej meje, sepse do ta mbaja përherë në mendje.

I Zoti i Shtëpisë falej me mua, edhe pse ishte Zot Shtëpie, prandaj ku e dija unë përse më lexonte midis vetullash: kush isha e kush do të jem apo si do të bëhej puna. E kujtoj përherë pleqërinë, “Qysh kesh, qysh jam e qysh do të jem”, të cilën, të gjithë e dinin, e kishin dëgjuar ndonjëherë, apo ua kishin diktuar ndonjë i ditur i tyre, edhe pa shumë shkollë, midis fshatarëve. Edhe Babaloku i jonë, baba i nënës sime, shpesh ma tregonte, me mjaft dashuri, duke u përgjegjur kërshërisë së madhe të fëmijërisë. 

Dija vjen prej lindjes, prej Zoti të Madh, edhe me shkollë, kur është truri i tij aq i pjekur, sa të meritojë këtë dije të madhe. Më e madhja ishte ajo dije që vinte me rrezet e badha të Diellit, me lindjen e tij.

 

 

Mësuesi Sejd Avdyl Sadriu, i dalur më i ri, me vëllain e vet të madh, Hasanin, në një fotografi të rrallë…

 

 

Arsimtari i klasës së dytë, që i shkoja pas gjithmonë dhe që e dinte se do t`a pyesja për gjëra të cilat nuk kishte njeri tjetër si unë, i cili ashtu do ta pyeste, për gjëra të pazakonshme, ma jepte thuktë përgjegjen e parë. Mua, më duhet t`i ndryja në vetvete. Të mos ia them askujt ato fjalë. Ishte një ushqim prej të gjithave, që do t`i mbjedhja.

Do të vije koha e do t`i them. Ndonjëra, do të mbetet përgjithmonë e përpirë. Rasti është zot i pazakoshëm.

“Të kam si vëllain më të vogël dhe jam i kënaqur që të kam! Gëzohem që do të vi, me diell apo me shi e dëborë. E di se e kam edhe një fëmijë më shumë se fëmijët e mi, pa të cilin nuk më shkon dita! Ai je ti, vëllai im i vogël!”

Kurdoherë, me del nga fëmijëria e në tërë botën, kjo parathënie dashurie. Emrin e kishte Sejdë, si Sejda i jonë, Sejd Avdyl Ali Veseli, Komit, të cilin e vrau serbi, me tradhëtinë e dajëve të tij, sepse ai ishte si Zogu i Maleve, për të cilin nuk duhej të këndohej e të tregohej, kur shkau i zi, direkt apo indirekt, ishte ai që vranë e kthjell nëpër këtë botë të shtrembët tërë kohën!

Hë! Edhe i Zoti i Shtëpisë së madhe të tij, quhej Avdyl, si stërgjyshi i jonë dhe më priste në këmbë, edhe pse isha fëmijë, por edhe i fisit tonë ishte!

Vonë e mora vesh se përse më thoshte mësuesi im, që të mos flisja gjërat që i kisha biseduar me te, me askend, në odë të burrave, megjithëse aty do të më mbronte ai, babai i tij dhe vëllezërit, e të tjerët. Duhet ta maja në mend një gjë thelbësore: në odën e burrave vinin e shkonin gjithfarë bajlozash të pushtetit, të cilët i kishin thonjë më të tmerrshëm të shtrigave e duart më të pista. Ata, gajiseshin e pijaheshin si bull, por djali u diktonte edhe nëpër pije, që të blenin kudo armikun e pushtetit.

“Ti je një djalë i mirë, i familjes së mirë dhe kurreshtar, që do të bësh edhe diçka shumë më të madhe! Duhet të rritesh; duhet të blesh e të mos e japësh asnjë gjë nga ato gjëra që do t`i mbjellësh në shpirt, mendje e zemër! Shikoji të gjithë e blej nga ata. Çka është e mirë, daje anash; e çka është e keqe, mbylle te e keqja. Askush nuk do ta dijë se ku e kanë vendin dhe ku i ke lënë ti! Nuk do mend se të gjithëve, nëse mundesh, do t`u buzëqeshësh. E ruaje mendjen tënde!...” - më kujtohet mësimi i babait tim, pak më vonë se klasa e parë, kur filloi të na mësonte mësuesi.

Ka edhe shumë të tjerë, por kjo novelë nuk i zë të gjithë! Duhet të ruhesh kudo, sepse të shkon koka si kungull.

“Kudo ka shërbëtorë të pushtetit! Ku nuk e pret, dalin edhe ata, lanet paçin, me të zezat e tyre! Shtëpia e madhe e ka edhe pjellën e ligë! Secilit mund t`ia lexosh zemrën, por ruaju aty të ligjëve!” - më thoshte ndonjëherë më vonë, nëpër ditë të vështira, edukatori im, Sejda, gjatë fëmijërisë.

Vetëm kur e përmendja emrin e tij, “Sejdë”, e kujtoja me lot në faqe axhën tonë, të pushkatuar në Qafë të Shtrazës, pas një tradhëtije të gruas së dajëve të vet! Deshi të tradhëtonte Sejdën tonë, shkoi me te edhe djali i saj, sepse e adhuronte pa masë. Sejda i ynë ishte legjendë, me histori e me trup!

Të gjithë kanë qenë të mëdhenj, pos babës. Kanë qenë gjithmonë luftëtarë e të mëdhenj! Disa gjëra, mi thoshte edhe mixha Hamëz, kah shkoja një shkollë, te Ukshinët. Më ndalte dhe loti i pikonte nga sytë.

Ishte gjeneratë dhe shok! Më përqafonte e më përcillte. Rrëfimet dhe loti i tij, më mbeti i vjerrur në kujtesë. Kur vdiç ai, e kreva të pamen e tij, me shërbim ndër burra. 

Mësuesi im, Sejda, ma kujtonte mixhën tim më të dhimbshëm! Ofshama e vetullat e mija të dhembjes mblidheshin pa fjalë. Mësuesi im më shikonte shpesh në vetvete e nuk fliste! Edhe ai sikur ishte në gjendje t`ua lexojë në ballë “kush ishin, kush janë e çka do të jenë”, nga burrat e pleqnitë.

 

 

Edhe njëherë, Sejda, në fillim të profesionit mësues; babai i tij, Avdyl Sadriu, kur ishte në vitet e fundit; dhe vëllai më i madh, Hasan Avdyl Sadriu, me Sejdën, e një vajzë të tyre, plot gëzime…

 

 

Shtëpija e tyre e madhe, e kishte Zotin e Shtëpisë pikërisht babain e tij, të mençur, të matur, të dijshëm e buzagas, i afërt për të gjithë!

Kishte edhe asi “të pushtetit”, që vinin befas e buzëqeshnin me ironi, sepse donin që të vjedhnin ndonjë informatë. Sapo e shihnin prej së largu kullën e Avdyl Sadrisë, në Stubëll, e dinin se po zihej me burra, prandaj vinin, si me porosi. I zoti i shtëpisë nuk ua mbyllte derën, sepse flisnin shqip. Rregullat e mikpritjes i kultivonte, por edhe erën e pabesive të tyre i ndjenjte që larg...

“Ti, vëllai im i vogël, nëse do ta shohësh të vërtetën, shiko të gjitha, varg e vi! Çka dëgjon e blenë, i bluan në mullirin e fjalëve, në lukthin tënd, e nuk i hedh. Ta dini se çka mund të jetë e drejtë, e çka nuk mund të jetë e drejtë!” - më thoshte mësuesi Sejdë ndonjëherë, rrugës prej vendlindjes sime, kur shkoja në vizitë. E ndonjëherë tjetër, më shikonte vetë gjatë rrugëtimit e nuk fliste. E dinte se për mua ishte rruga e gjatë, prej shkollës në Morinë e në Stubëll. Binim për rrugë, të cilës ne i thoshim “për teste”. Ishte një rrugë e gjatë për këmbët e fëmijërisë, deri në Ponoshec e në Stubëll, mes për mes tri fshatrave. Kur më mirreshin këmbët, më thoshte:

“A të marr kraheqafe! Çlodhesh pak, sepse është përpjetëz e madhe!”

“Jo, jo, mësues! Po ec! Por, vetëm pak ngadalësohu, kur është përpjetëz. Unë e kam kaçikun e vogël, prandaj po të them!...”

Ai, më shikonte me buzagas dhe sytë i ndriçonin. E vënte dorën e tij pas krahut tim të djathtë:

“E di se je ende i vogël, por shpirtin e ke të madh!”

Ajo çka mësoj në shkollë ishte pak, në krahasim prej pas shkollës dhe te shtëpia e mësuesit Sejdë.

Aty e zura edhe një mik të vogël, për të cilin, do tu tregoj më vonë. Ishte i biri i më të vuajturit nga puna, në atë kullë, i Hamzës!

Kur e përmend Sejdën, më bien lotët deri në fund të mjekrrës. Nuk po i përmendi të gjitha. Shkoja sa herë që të mundja, në kohët e rritës e rinisë. Kur të jem në vendlindjen time, shkoj edhe në Stubëll. Kaloj së pari te varri i Avdyl Sadrisë, mixha Avdyl. Sikur më kthjellet bota, menjëherë, sepse më priste i zgjuar, edhe kur loznim të gjithë fëmijët e shtëpisë së madhe. Ai na shikonte me buzëqeshje prej shpirtit! Ishte Avd- Yll, një Yll në fund të emrit. Më duket se më buzëqesh prej së larti, kur i shikoj yjet, e nuk e di cili është ylli i tij! Por, mos mbetshim pa yje, sepse pa yje na mbulon errësira!...

Tani, është Sokoli, vëllau i vogël i Sejdës, gjithmonë me shkrimet e fjalët e mija. E Sejda ka shkuar herët, pasi e rrahu për vdekje, në sekretariat, UDB- ja. Atij, iu kushtua menjëherë vdekja. Qajtëm të gjithë, e më dukej se më së shumti qaja unë! Nuk kisha Sejdë tjetër, një vëlla më të madh se unë!

Kush do të më përcillte si ai, gjatë fëmijërisë? Kush do të më ngrehë nëpër pritat e vdekjes e do të mësojë si unë çka është mirë e çka nuk është mirë; çka nuk ështe e saktë dhe çka është e saktë; çka është e drejtë e çka nuk është e drejtë; çka është e vërtetë e çka duket si “e vërtetë”? Kush do të më mësonte gjërat aq mirë të gjuhës shqipe? Kush do të mi japë edhe librat e tij të studimeve të gjuhës shqipe, nga biblioteka e tij personale?...

Këtu, mu këput mësimi i gjuhës shqipe, që prej djalërisë!

Mu këput udhëzimi i tij i përgjithshëm e si prej vëllait më të madh!

Mu këput edhe një zë i matur dhe i ngadaltë, për të gjitha gjërat e jetës!

Ai ka kaluar në mbijetesë dhe prej atje nuk dëgjohet!

Por, i buzëqeshë jetes sime, si përherë!...

  

 

Shkolla fillore në mes të Morinës, ku i vijova mësimet e katër klasëve të para, e fotografuar pas çlirimit, me vajzën e Komandantit të UÇK-së së Morinës, „Baca i Maleve“, vëllai im, Sadri Avdyli. Është Fatbardha Avdyli dhe shoqet e saja…

 

 

3.

 

Duke u munduar për pesë edukatorët e mi, nuk e di se cilën tjetër do të zgjedhi. Dallojnë nga njëri-tjetri, por të gjithë na mësojnë nga diçka. Secili i ka rëndësitë e veta, por në një rrëfim të gjatë, nuk hyjnë të gjithë.

Ka këtu ndonjë veti të veçantë të tyre dhe ju duhet të mendoheni se cilat janë ato veti të zgjedhjes. Mua, çdonjëri më duket më i dashur se sa të tjerët, përveç atyre të pushtetit. Nuk është aspak e lehtë se cilin do ta zgjedhë. Sa janë nga ata që i luajnë dhe i gatuan dhembjet e mia. Janë nga të gjitha shtresat...

Sikur të kisha ndonjë mundësi të zgjedh midis tyre, që të gjithë sa janë në këtë listë, në vorbullin e viteve, i shoh me duart e ngritura të më thërrasin:

“Mua, mua më merr, të lutem, të lutem!”...

Ndonjërit, do t`i thërrasë moti i ligë që t`i marrë dikund tjetër e disa do t`i nxjerrë e vërteta në shesh. Ata që janë në shesh të së vërtetës, janë më të mirë se sa të tjerët, pikërisht në këtë vorbull, prej prizmit tim. Cilin ta marr, do të gëzohet. Mua, më duket kështu, apo jo! Të tjerëve, do t`u lëshohet mbi sy hija e trishtë. Ndoshta, duhet të presin më gjatë, e nuk e di këtë punë!...

Mësuesit që ishin të lidhur me pushtetin, nuk kanë vend në rrëfimet e mija, pos për të ligë. Ata, nuk hyjnë në listën e edukatorëve! Këtu, janë të veçantët, ata që duhet t`i zgjedhi, sepse janë edukatorët e mi. Edukatorë, janë të gjithë, sa i kanë marrë ditarët e të dalin para nxënësve. Ka edukatorë me edukatë të mirë nga shtëpitë, edhe pa fakultete, vetëm me shkollë të lartë. Edhe këta, janë edukatorë të vërtetë! Por, në edukatën e ëndërrave të mia do të futen ata të cilët kanë mbetur aty, të mbyllur në shpirt e në zemër, me një edukatë të tyre të veçantë. Janë ata të cilët e kanë edukuar më së miri shpirtin e zemrën time! Po, zemrën time, sjelljen e vetitë!

E dyta, më vjen Rrushe Rrustem Ukshini. E di se ju jeni lexues të mi, dhe e dini se shumë kush nga ata që më kanë në shpirtat e tyre e më ngrehin andej e këndej, e edhe i ndjeri vëlla i vetëm i saj, Iljaz Rrustem Ukshini, që më thërriste “Baca Him”, sado që ishte shumë më i madh se sa unë, por sa herë që më thërriste t`u dilja përballë të dhënave të kohës për ta mbrojtur, e edhe nga kushërinjtë e tij. Shtëpija e lënë gjysmë të rrënuar, apo tërësisht e rrënuar, e shikoj me lotë në faqe, ani pse më kujtohet veçanërisht Rrustem Ali Ukshini, duke vrapuar pas meje, nëpër Rasuja. Frigohesha nga ai, sepse e mbante njërën dorë nën setër e vraponte pas meje. Mendoja se ka armë. Në një momentë të veçantë, kur më zuri, më tregoi çka mbante të fshehur nën setër. Ishe “Lahuta e malësisë”, e jo revolja! Unë, që atëherë e kam lexuar, madje me kujdes! Isha në klasën e pestë. Katër klasë ishin në shkollën e fshatit tim, ndërsa katër të tjera në fshatin e largët Ponoshec, nëpër Rasuja e nëpër shkëmbijtë e Pllanikut. Kisha shumë armiq, më shumë se sa miq e farefis. Kushërinjtë tanë, nuk ishin më në fshatin tonë.

Kush e di se cili do të më zinte pritën! Isha bir i një jetimi, nga familja e gjërë, por e shukatur nga vrasjet e pushtetit, të mbijetuar nga jetimi. Duhet të ruhesha, patjetër! Rrustem Ali Ukshini qe poashtu një repticë kundër pushtetit, sepse djalin e tij të parë e më të dashur, Ali Ukshinin, e kishin mbytur, gjoja “e zuri tramvaji”, në Zagreb, por dikush e kishte shtyer para tramvajës. Ai i kishte ngjallur dhembje të madhe babait të tij dhe familjes. Unë qeshë një fëmijë e më tepër nuk dija. E mbaja në mendje Rrustemin, babain e Rrushes. Rrushja, qe mësuesja e cila më së shumti më ka dashur, por e para që më rrahu, në një ditë të veçantë mësimi. Për këtë të rrahur, e për dashurinë e saj të paharruar, për lotët e saj rend e vi, deri nën mjekërr, është e dyta, e cila bënë pjesë në edukatorët e ëndërrave të mia...

 

 

Mësuesja ime Rrushe Rrustem Ukshini, e dalur me vetëm 6 vajza, dhe gjetur përsëri nga ana e Smajl Ukshinit, të cilin e faleminderoj prej zemrës sime…

 

 

Ishte një ditë e veçantë mësimi, në Morinë. Ajo shpjegonte mirë, por dukej serioze. Prapa seriozitetit të saj fshihej jeta e trishtë, të cilën nuk mund ta merrja me mend. Ndonjëherë, përpiqesha të futesha në shpirtin e saj, por nuk dija se si të futem. Kthehesha prapë te mësimi i saj.

Atë ditë, e dha një detyrë matematikore. Për shumën e llogaritur ajo na i mësonte edhe provat. Me prova, e dinim se a është e saktë shuma, që e kishim hedhur. Në qoftë se do të ishte e saktë, e kishim zgjidhur si duhet detyrën tonë, e nëse nuk ishte e saktë, duhet të përmirësonim atë gabim...

Isha i vetmi djalë, ndër shtatë shoqe, që ishin si motra e më donin si vëlla. Samiu, ishte ndarë nga shkolla e jonë, edhe pse ishte shok i ngushtë me mua. Meqë shtëpija e tyre në Raden ndahej me Molliq, e kishin dërguar atje në shkollë. Pasditeve, takoheshim me Samiun, në Shevarinën tonë, dhe këmbenim diçka, madje edhe nga librat. Mbetëm miq, tërë jetën!...

Mësuesja Rrushe e kishte logaritur në dërrasë të zezë me shkumëz një detyrë. Nga lodrimet e mia me fantazi, më kishte vjedhur koha e nuk e kisha ruajtur në kujtesë shpjegimin e saj. Ajo e dëshironte provën nga ne. U kthye nga unë, sepse isha më i miri.

Mësuesja nuk e dinte se ku më kishte vjedhur fantazia atyre çasteve të shkrimit e shpjegimit të saj, me shpindë të kthyer prej mesh. Thoshte me mendje të saj se ishim të gjithë të koncentruar në shpjegimet e saj, përderisa nuk ndihej asnjë zhurmë në dhomën e klasës.

Tani, nuk kam kohë të kthehen me këto shpjegime. Atëherë nuk e dija se çka është inspirimi, apo krijimtaria e vërtetë dhe vjedhja e koncetrimit nga fantazia. Po i bi për rreth kësaj çështje e po i kthehem mësimit.

Kur më thirri mësuesja, me gëzim, për këtë detyrë në dërrasë të zezë, unë dola pak i mjegulluar, sepse kisha qenë diku tjetër me fatazinë time dhe iu përvesha detyrës. Sipas mendimit të atëhershëm, detyrën e kisha zgjedhur mirë. Ajo, u mendua, e shikoj detyrën mirë e më pyeti:

“A është e zgjidhur mirë detyra? Shikoje edhe njëherë!”

“Po, mësuese, mirë është!” - iu përgjegja asaj, pasi edhe njëherë e shikova.

“Nuk e ke shikuar mirë! Por, po të pyes edhe njëherë: a është e zgjidhur mirë detyra?”

“Po, po, mësuese! Është mirë!!” - iu përgjegja menjëherë, duke rrotulluar kokën kah nxënëset, dërrasa e zezë dhe ajo.

“Unë po të them se nuk është mirë! Deri tani, nuk ke pasur asnjë gabim, por kjo detyrë është gabim!” - tha ajo, duke ulur kokën, me keqardhje.

“Nuk kam ndonjë gabim, mësuese! Qe, edhe njëherë po e zhvilloj!” - dhe e mora shpuzen, e shleva logarinë time dhe prap ia dhash gabim atë shumë.

Mësuesja ofshani gjatë. E lëvizi kokën dhe iu afrua dërrasës së zezë:

“Këtë lloj detyre ua kam treguar tri a katër herë dhe kjo nuk është mirë! Jam mësuesja e juaj, e nuk bëj këso gabimesh.”

“Jo mësuese, jo! Kjo nuk është gabim!” - ia shkrepa unë.

“A po a? Atëherë, e ke një detyrë më të rëndë: të dalësh jashta, te seçi, dhe të zgjedhësh një thupër për duart tuaja, e të ma sjellësh këtu! Më vjen shumë keq, shumë keq, por më duhet të të rrah me atë thupër duarve!” - dhe e hodhi, si e demoralizuar deri në fund stilografin mbi tavolinë.

Ishte bota që rrotullohej rreth meje dhe tani e kuptova. Më ushtuan veshët dhe askush nuk bëzante.

Ngela për një çast, duke i shikuar të gjithë, edhe mësuesen, e cila qe ulur dhe dy duart i kishte vënë në fytyrë, për të fshehur diçka. Pas atyre çasteve, duke shmuar edhe vetë, i menduar dola ngadalë.

E dija mirë se çka bëra! Si nuk e kisha dëgjuar më mirë ate dhe si u bë të këmbëngul në detyrën e zgjedhur gabimisht, nga rasti që më fluturonte mendjen nga mësimi, kur duhej të isha i koncentruar aty, për mësim. E pse ta demoralizoja ashtu mësuesen, ani pse aq shumë e doja e më donte; ta sillja vërdallë me këmbëngulljen time prej budallait. Jo-o! Unë e meritova një rrahje të mirë! Po e zgjedhi vetë, më mirë, një thupër thane!

Kjo nuk thehet dhe djegë më shumë! E mësuesja ime e mirë, tjetër herë nuk ka gjasa të më rrah, sepse e dua dhe më do. Si munda që ta bëj atë gabim?! Ani, unë!...

Edhe pse më erdhi të qaj duke e këkuar një thupër të fortë, nuk qava. Kokulur isha, por jo me të qara. U futa në klasë dhe ia dhashë thuprën. Ajo, filloi të dridhej pak dhe sikur të mos i dilte zëri, më pyeti:

“Ti e solle këtë thupër?”

“Po, mësuese, unë e solla!”

“Pse e zgjodhe këtë, kaq të fortë, të njomë e thupër thane?”

“Sepse ajo nuk thehet lehtë, mësuese!”

“Po ti e di se unë të thashë se do të rrahi duarve, për atë detyrë të bërë gabim, në matematik?”

“E di mësuese! Edhe matematikën e di, por atë detyrë e bëra gabim, e nuk më ra ndër mend...”

“Fale mësuese, fale! Mësuese, fale!” - bërtitën të gjitha vajzat e klasës.

“Jo-o, kurrsesi nuk mund të më falë, sepse në qoftë se më fal, bëj prapë gabime!! Të lutem mësuese, mos më fal!!” – u nxeha unë.

“Atëherë, ti e di se edhe unë jam e shqetësuar shumë! Tri herë të thashë me të mirë, e ti nuk më ndëgjove! Si kam për të të rrahur me këtë thupër, të fortë e thane, derisa të dua, si të ishe vëllai im i vogël!” - u dridh mësuesja. Nuk e dija se çfarë zjarri i thellë mbrenda shpirtit të saj po vlonte. 

“Duhet të më rrahësh me këtë thupër thane, sepse asnjëherë nuk e harroj e asnjëherë tjetër nuk do të më rrahësh!!” - e nxjerra prej meje me zë të matur e të fuqishëm, sikur të qesh “i madh”, duke u menduar.

 

 

Këtu janë një klasë e mëvonshme e Mësueses Rrushe, afër Prishtinës, të gjithë të veshur me rrobe të pastra e shqiptare, e cila i tregon pikëpamjet e saja kombëtare. Është e ruajtur në kolor…

 

 

Nuk ishte mësuesja që dridhej, por një zanë e maleve tona. Pas pak shtoi:

“Zgjati duart përpara, pra, e kuptoje, pse po të rrahu!... Një. Dy. Tre. Katër. Pesë. Gjashtë. Shtatë. Tetë. Nëntë. Dhjetë... As nuk po i ulë duart e as nuk po qanë! Si po mundësh që t`i durosh këto dhembje, edhe pse nxihesh?!” - dhe e lëshoi thuprën mbi tryezë të saj. Tani, po dridhej më shumë...

I fërkova duart midis krahëve të mi e rrobave. Duart po më dhembshin, pa masë. U mësova ta përtypë dhembjen me qëndrimin tim.

“Nuk ka probleme mësuese me këto thupra, sepse këto janë mësim për mua!” – mezi thashë, duke e përcjellur mësuesen tonë drejt derës. E ajo, duke dalur, si me nxitim, tha kuptueshëm, por duke iu dridhur zëri:

“E pra, mua mos më merr inat, sepse kurrë nuk të kisha rrahë!”

Vajzat tona u ngritën, por nuk i lashë të dalin nga bankat. Shpejtë e pa më dëgjuar dola pas saj. Ishte ulur pas shkollës, e po qante. Ia hodha dorën në qafë, e edhe pse më dridhej zëri, mezi i thashë:

“Nuk duhet të qash për mua, sepse e di sa më do dhe të dua. Je motra ime e madhe, mësuesja Rrushe!”

Ajo, shpejtë më shikoi, duke i ndalur lotët, si e nxënë ngusht, e pastaj më mori në prehër. Mi rregullloi flokët e shtoi:

“Ky është pësim, në vend të mësimit! Pësimi vie vetëm atëherë kur nuk ka rrugë tjetër! Mbaje në mend, edhe vetes duhet t`i japësh mësim në pësime!”...

Kjo ngjarje më dha mësimin më të mirë të jetës sime! Sa të jam i gjallë, do ta kujtoj! Më përloten sytë kur e mendoj edukatoren ëndërrave të mia!...

 

4.

 

I treti, është një bacë i madh, prej gjimnazit, në Gjakovë. E tregoj, si me pa rend. Është i katërti, por e tregoj si të tretin, sepse na bashkoi mendimi, grupi dhe gjeografia, jo siç mendojnë të gjithë shkollarët, për një ngritje në pushtet, por kundër pushtetit. Ai është vëllau i imi i dytë, baca më i madh dhe i fesë së krishterë katolike.

Në fakt, po i llogaritemi realisht: është i katërti, pas të tretit, që është më i afërti e më i dashuri për mua, e them se është ndër miqtë e mi të paktë.

“Asnjë njeri nuk është një ishull, i plotë në vetevete, secili është pjesë e kontinentit, një pjesë e të përgjithshmes” – thotë fjala e urtë e John Donne.

Kjo gjë më kujtohet papritur. Nuk e di se ku e kam lexuar, në cilën vepër e në cilin vend, por e kam shënuar. Do të thotë se pa të tjerët, jemi vetëm një pjesë e të përgjithshmes, e tërë kontinentit, e vogël, sa një pikë uji. Kur bashkohesh me pika të tjera, lëshohesh si uji dhe uji e krijon shtratin e vet.

Që të mos e krijosh këtë shtrat të gjurmimeve tua, mundohet forca tjetër e madhe, në këtë pjesë të krijuar të së përgjithshmes me ty, si pjesë e vogël dhe e imtë, e pahetuar, t`i këputë një nga një lidhjet e tua dhe të mbetesh pa lidhje, i shkëputur, si pikë e ujit në hapësirë. Këto fragmente të imta, nuk i vëren askush. E nuk dihet kush ka qenë pranë teje dhe cili vjen pas teje. Por gjurmon pika të vogla e të zhurmëta, dhe do të thotë se “di diçka”.

Vjen koha dalëngadalë e shkuhet ajo që ne e themi se janë pjesë të ndara nga pjesa e madhe e çështjes sonë. Sa më shumë të shkruhet me pjesë të së vërtetës, aq më afër jemi pranë vizionit tonë të madh...

E tjetra, e cila bënë çmos edhe ajo të na ndajë, është feja. E harrojmë at-dheun, tokën që na e ka lënë trashëgim një babë i joni i hershëm, si amanet, brez pas brezi, që e flet një gjuhë, e ka edhe një flamur, pa marrë parasysh çështje tjera e të parëndësishme. Kjo ka shumë rëndësi. Atdheu vjen i pari, e në qoftë se është i ndarë, i copëtuar, i pështjelluar, që të mos e përfillim si të parën, dhe të bëjmë diçka tjetër. Kush mendon për çështje të fesë? Babai im thoshte se para të gjitha ndërtesave të feve, kur u bjen përskaj, nëse nuk mund të thuash ndonjë gjë, e vendos dorën në zemër, dhe të shkruhet njëlloj si të thuash njëmijë fjalë!

Zemra flet më shumë se goja! Nuk do mend se të gjitha fetë i drejtohen të njëjtit Zot, me emra të ndryshëm nga gjuha e tyre. Por, as baba dhe as unë nuk kemi pasur ndonjë kufizim prej feve...

 

 

Një mendim i imi, i thënë nëpër shkrimet e mia, e bërë mbi fotografinë e rrallë të Ganimedit dhe qëndrimit të tij me shqiponjën, nga ana mikut tim, Florim Kuçi, nga Austria…

 

 

Kjo është faqe e veçantë e trishtimeve të fjalës, për ata që fluturuan në qiell si rrufeja, dhe mbërrinë nën hijen e zorshme të mërgimit, pa u ndarë në asnjë çast prej çështjeve të mëdha e të vuajtura të atdheut shpirtëror, i cili, nëpër njëmijë forma e nxjerrte kokën mbi sipërfaqe, sado që okupuesit dhe ndarësit të tokës strëgjyshore bënin çmos që të prenin kokën e tyre.

Ka vite të tëra që e ruaj të papërlyer vizionin tim për këtë figurë të madhe e për këtë njeri të madh, të cilin e kisha edukatorë, por edhe mik të veçantë, që nuk i përfillte kthetrat e pushtetit, që të na largonte prej njëri tjetrit. Edhe unë, sikurse ai, i trupoja rrugët maleve të fshatrave dhe mbërrija në Bec apo në Lugbunar, por edhe në Gjakovë, të takoheshim së bashku. Asnjëherë nuk më ka pyetur se si udhëtoja e as nuk do t`ia tregoja rrugën.

Dy rrugë të maleve mi pat mësuar baba im dhe babaloku. I kisha mbyllur në kujtesë. Këtë të dytën, që kalonte mbi Smolicë, binte lakadredhas nëpër male e mbi Ramoc, te Madanajt, pastaj e gjente një shteg për të kaluar kah Fabrika e Tullave, në pjesën e atëhershme mbi Gjakovë, e ruaja sekret, edhe prej lëkurës sime.

Babai i im flente me njërin sy, e me tjerin ishte i zgjuar, sepse natën mund t`i afrohej dikush, i cili nuk ia donte të mirën. Ndonjëherë shkoja deri në Gjakovë, e ndonjëherë tjetër takoheshim në Lugbunar...

Për të kaluar lumin e për të shkuar në Lugbunar, e kisha mësuar vetë. As këtij që më priste, në një pikë të caktuar, te mali, sot breg rruge, por që ishte me drunj bungi dhe të shpeshtë, pasi ia thosha parollën tonë, p.sh. “o po këndon mali, more djalë, del një herë/nën hije të bungut, po të pres...”, dhe ai vinte, sepse ishte fshehur dikund. E kishim caktuar më parë ditën dhe orën. Parolla jonë ishte kënga, me dy rrjeshta. Tingëllonte bukur!

Natyrisht, rrugën prej shtegut përskaj të Fabrikës së Tullave e kisha të ndarë në dy rrugë: njëra për në Lugbunar, e tjera, për në Gjakovë, nën Teqen e Rufaive. Për këtë rrugë, e futjen time në Gjakovë, e mbaja të fshehtë, e nuk i tregoja askujt; as babës sim e as babalokut. Madje as motrave e vëllezërve të mi. Askujt. Veshesha keq, si fshatar, si bari.  

Edhe për Profesorin e Junikut, të nderuarin Xhavit Hoxha, i cili nuk është më në mesin tonë dhe ka qenë fis i joni, të cilin e njihja që më parë; dhe as nxënësin e tij, Ibish Nezirin, i cili, ma ka treguar një libër të gramatikës që e ka prej meje, që atëherë, tani, nuk do të flas njëherë, e nuk janë në skenar të dramës sime. Mjafton që ta them se është koleg e mik i Marjan Shabanit, e jemi takuar që në vendlindje. Kësaj çështje, do t`i kthehem më vonë...

  

 

Unë dhe Xhavit Hoxha, në një demostratë të shqiptarëve në Zvicër, në të cilën do të flas. Jemi fotografuar gjatë pritjes e çlodhjes nga të gjitha anët e Europës perëndimore. Xhavit Hoxhën jo vetem se e kisha mik e të të njëtit fis, por më vonë edhe anëtar të SHKSH „ATDHEU“…

 

 

Sidoçoftë, e kam borgj që të rrëfej për skenarët e dramës sonë me Profesor Marjan Shabanin, nga pushteti fashizoid serbo-jugosllav, i paparë në botë, me të gjitha metodat më çnjerëzore; e edhe me fenë islame, që po përpiqet që t`i lë shqiptaret në një errësirë të dendur. Në këtë çështje, me lot e pa lot, me zemër që më del prej vendit të saj e më kthehet prapë, në Lugbunar e në Gjakovë, duke e ruajtur të pashpallur ndonjëherë uraganin e heshtuar, erdhi çasti që do t`ua them pjesën e pazbuluar të frymimit tim kombëtar.

Arësyeja që përse po e them përpara të katërtit, i cili është një mik i imi i pazëvendësuar, është polivalente. Detyrohem që t`ua them se personi i tretë, i takimeve tona të fshehta të tij, isha unë. Edhe në botimet e Profesorit të nderuar, Marjan Shabani, aq sa dinin të tjerët, e shkruan dhe e botuan. Kjo detyrë e tij dhe detyra ime ndaj tij, ishin shumë më e lartë se kushdo tjetër. Miqte e tij ishin më poshtë e të lidhur keq, p.sh. me pushtetin. Por, rrethi i tij nuk e dinin për mua, as ku lidhesha dhe çka do të bëja! Mbeti fshehtësi...

Ndonjëherë, mendonin gjëra të tjera. Mendimet i kisha të ngjajshme, por nuk mund ta dinin se ku lidhesha, apo nuk mund të më kthenin prej vetes. Isha një djalosh shumë i qartë dhe i lartë. Mendimet përputheshin, por nuk qenë të njëjta, e as për punë të traktateve apo të rregullave tona.

Asgjë nuk dinin ata dhe askush, pos atyre që i lidhte puna, e jo miqësia e zakonshme! Isha një djalosh fjalë-pak, serioz, ndonjëherë i sertë, e në shumë raste i buzëqeshur, i përgjuar nga të gjitha anët dhe nuk bija asnjëherë për të njëjtën rrugë, përpos rrugës së shkollës ose punëve të ekzistencës. Babai më kishte mësuar këtë çështje që në fëmijëri, që të mos bija për të njëjtën udhë apo rrugicë, gjatë kthimit nga një udhëtim i veçantë. Edhe ai, vetë, e bëntë të njëjten gjë. Rruga e Malit, nëpër Smolicë, ishte e veçantë. Nuk u tregoja asnjëherë të vërtetën e rrugëve të mija. Takohesha me pak veta, por nuk u ikja takimeve në mjediset publike, kur bënim pjesë shumë të tjerë, e edhe të mendimeve tona të përgjithshme. Kur flisja, i flisja gjërat kryesore, si sentenca, që të gjithë mendoheshin.

Çështja e jonë ishte e përgjithshmja, e thuhej në veçanti dhe dalluese. Kështu, kam qenë gjithmonë...

Tani, mjaft u kam thënë për vetveten, sepse ishin sjellje të përgjithme! Po i kthehem Gjimanit “Hajdar Dushi”, në Gjakovë. Viti i tretë. Në fillin, udhëtoja në këmbë. Deri në Ponoshec, kaloja edhe gërgjet e Planikut. Pastaj, rrugës së shtruar me zall, e ndonjëherë me pllaquka e balltë, apo bërboqa gurësh të mëdhenj, sepse nuk ishte zall i imtë, por zhavor i gurëve.

Andej, kaloja përskaj të Smolicës, nëpër Shishman të Rrafshit e përskaj Necit, nëpër Duzhje, pranë varrezave të frikshme të Koronicës, për të cilat do t`u tregoj më vonë, e deri në rrugën që shkonë për Madanaj e Sheremet, aty ku më ndahet rruga rreth Çabratit e në Gjakovë, tri orë e gjysmë udhë, që më shtroheshin çdo ditë. Ku mund t`i merrte aq të holla babai i vuajtur, në Qafë të Morinës?! Deri në vjeshtën e vonë e në dimër isha pa banesë... 

Të gjithë nxënësit e klasës sime më donin si vëllaun e vet më të madh e të tri shoqet e klasës sime përlaheshin me emrin tim nëpër gojë, si p.sh. “pasha Bacën Himë, nuk është lapsi yt, po i imi!”, e të tjera. Profesorët e mi, të gjithë më nderonin e më donin. Edhe profesoresha e filozofisë, Fllanxa, e cila erdhi pas profesorit tjetër, kur grindeshin papushim nëpër fjalë me diskutimet tona, mezi e pritshim orën e filozofisë, që të na ndihmojë ajo.

Ajo, ishte shumë e re në moshë, por sa herë i binte fjala të flasë, skuqej e tëra e fërkonte duart e saja; fliste ngadalë disa fjalë, të cilat e bënin edhe më të bukur se ç`ishte...

Të gjithë nxënësit e klasës sime më donin si vëllaun e vet më të madh e të tri shoqet e klasës sime përlaheshin me emrin tim nëpër gojë, si p.sh. “pasha Bacën Himë, nuk është lapsi yt, po i imi!”, e të tjera.

   

 

Edhe njëherë këtu ipet medimi im, marrë nga shkrimet e mija, i përgaditur nga miku im, Florim Kuçi, në Linz të Austrisë…

 

 

Profesorët e mi, të gjithë më nderonin e më donin. Edhe profesoresha e filozofisë, Fllanxa, e cila erdhi pas profesorit tjetër, kur grindeshin papushim nëpër fjalë e diskutimet tona, mezi e pritshim orën e filozofisë, që të na ndihmojë. Ajo, ishte shumë e re në moshë, por sa herë i binte fjala të flasë, skuqej e tëra e fërkonte duart e saja; fliste ngadalë disa fjalë, të cilat e bënin edhe më të bukur se ç`ishte...

Vëtëm tre djem rrinin të ndarë e shikonin ngultazi, ishin nxënës të mirë e të shkelqyeshëm, por djem të baballarëve të pushtetit, i rrënjës së bijve të atij pushtetit, e që do t`i nënvizoj me pseudonim: “I pyetëri-1”, që ulej në bankën e parë të rrethit të mesëm, e që shtyhej me mua e me Gani Ramën në matematikë, e në letërsi ishte më i dobët, sepse nuk mund të krahasohej me mua. Në rrjeshtin e tretë, në fillim, ulej i dyti, i cili nuk fliste asnjëherë, po mësonte, dhe unë e marr si “I pyetëri-2”. Ndërsa i treti, kameleon, herë bëhej se ishte mik i joni dhe konkurronte me mua edhe në letërsi. Kur nuk i bënte dija, përpiqej me fuqi fizike. Ai është “I pyetëri-3”. Të treve, u ruhem! I pari u bë “i madh”, pasi kreu studimet e armatës jugosllave; i treti u bë “me popull”, dhe “i madh”, sidomos me politikë, herë në njëren parti e herë në të tjetrën, deri sa “u rrit” kështu, sa nuk bëhet. Mua, “I pyetëri-2” më zuri befas e shumë keq. Ne ishim në kabinetin e Gjeografisë, te Prof. Marjan Shabani, me harta, duke i bashkuar të gjitha trojet shqiptare me vizore e duke folur për to. Ai, pa dijen e profesorit e pa e vërejtur askush, derisa i shpjegoja të gjitha tokat shqiptare, sepse e dëgjonim televisionin e Shqipërisë, e kjo nuk ishte aspak në librat tona, kur askush nuk bëzante, kishte dalur jashta dhe u kthye me tre veta nga salla e arsimtarëve.

Njëri nga ata, ishte Musa Rizvanolli, një ish oficier i armatës jugosllave dhe tani përgjegjës në Shkollën e Mesme, “Hajdar Dushi”, ish Shkolla Normale e Gjakovës, pranë Internatit.

Kur hyri, më zuri me vizore në dorë.

“Ti, quni, po flet për tokat e tjera, jashta Republikës Socialiste e Federative të Jugosllavisë, sipas fjalëve të Envër Hoxhes, a?”

“Kush të tha kështu, kur askush nuk ka dëgjuar këtu për Enver Hoxhën!” – bërtiti Profesor Marjan Shabani. “Këtu është kabinet i Gjeografisë dhe unë jam përgjegjës për mësimin, e nuk nevojitet dikush tjetër, pa leje timen, të më bëjë dikent “armik” të politikës. Nese ka të tillë, i gjëj vetë!”

“Jam përgjegjës moralo-politik i gjimnazit “Hajdar Dushi” dhe unë e di se çfarë është detyrë e imja e çfarë jo” – ia ktheu ai.

“Edhe po të pyesish të gjithë nxënësit, askush nuk mblaqitë gënjeshtrat e tilla për asnjeri, se lere këto që po thuani ju. Nuk jemi në zyrën tuaj moralo-politike, por jemi në kabinetin e Gjeografisë! A po jo, bijtë e mi?” – dhe duke i folur këto fjalë e bëri një hap drejt nxënëve, duke ua shkelur syrin.

“Jo, profesor, jo! Nuk e kemi dëgjuar të flasë asnjë fjalë të tillë armike e kundër Jugosllavisë! Jo, Profesor, jo-o!” – u përzie puna, në tërë klasën.

“Pritni pak, pritni, e mos kaloni në anën e kundërt! Jemi duke e përcjellur kaherë këtë qun. Por, kësaj radhe e kemi një nxënës tuajin”. - dhe e nxjerri përpara vetes, sepse nuk dihej kush ishte. E pamë, të gjithë!

“Pse ke dalur pa leje time nga kabineti? Ku ishe ti? Kush t`i ka thënë këto paçavura?” – iu kthye profesori ynë kundrejt atij.

“E ka lejen e vet, Marjan!” – shtoi Musa Rizvanolli. “E ka për detyrë të përcjell çka flitet; pastaj çka bëhet në këtë klasë e tutje!”

“Kjo nuk dihet as nga kryetari i komisionit të kujdestarisë së kësaj klase! Të pyesim njëherë: cili është Kryetar i Komisionit të Kujdestarisë së kësaj klase?” - pyeti Profesori, si me nguti e me forcë.

Ndësa unë isha Kryetari i Komisionit të Kujdestarisë, sepse më kishte caktuar vetë Rrustem Bajraktari, një mik e profesor i jashtëzakonshëm, djalë i Ali Barjakarit, nga Juniku.

“Unë jam, shoku Profesor!” - i thashë ndërkohë që isha në këmbë, pranë hartës së madhe të kabinetit. “Por, mund të pyesni edhe dy anëtarët e tjerë: Zymer Kurtin dhe Xhevdet Sadriun.” – të cilët qenë nxënës mjaft të mirë, por edhe anëtar të Komisionit të Kujdestarisë së klasës sonë.

“Shumë bukur! Cili do të flasë, për këtë rast?” – shtoi profesori.

Pasi u shikuan me njëri-tjetrin, Xhevdet Sadriu, i cili jo vetëm që ishte djali i madh i burrit më të vuajtur i familjes së tij, Hamëz Sadriut, mixhës së Sejd Sadriut, e nuk ka nevojë t`u them më tepër, u ngrit nga vendi i tij në këmbë, me qëndrim burrëror, e shtoi:

“Të gjithë nxënësit e nxënëset e klasës sonë, të cilët, me kontributin e pa shëmbullt të Bacës Himë, prej 35 nënësve e nxënësve të kësaj klase, janë 25 nxënëse e nxënës, me rezultat të shkëlqyer; 10 veta janë mirë e shumë mirë! Mjaftueshëm e ngelje nuk guxon të ketë në këtë klasë; apo jo Baca Himë, se nuk e përfundova?” – dhe u kthye me kokë nga unë, të cilit i shkëlqeu fytyra dhe menjëherë ia pohova me kokë dy a tri herë radhazi, duke e shikuar edhe anëtarin tjetër të Komisionit të nxënësve, Zymer Kurtin, i cili ishte mik i imi dhe shok i klasës sonë, me rezulat të shkëlqyeshëm, djalë i Sekretarit të Shkollës Fillore “Ganimete Terbeshi”, Et`hem Kurti, i cili ishte edhe mik i vetëm i babait tim dhe demantues publik i shpiunave të UDB-së, njërit që ishte Drejtor i SHF “Ganimete Terbeshi”, dhe i cili, kur edhi dita, e tregoi veten, kundër kundër meje, më 1979 dhe me 1983.

Njëherit, Zymer Kurti, ishte edhe djalë i axhës së tij, mjaft të dokumetuar, Mag. Barjam Kurtit, të cilin e internuan në punë të dhunshme në Mushtisht të Sukarekës, prej nga dolën më vonë Shkurte Fejza dhe këngëtarë të tjerë, të cilën e ngeha edhe me një poezi “Zogj të vendlindjes”, e cila u botua edhe në Gazetën e Studentëve “Bota e Re”, sikurse në përmbledhjen e parë, “Në hijen e Alpeve”, Rilindja, Prishtinë 1983, dhe e cila, jo vetëm që më ndihmoj, por u bë faktor i pazëvendësueshëm i pranverës `81 të studentëve, me këngë të orientuara kombëtarisht, te rrënjët tona. Pra, Zymer Kurti, pohoi pastaj me zë të fuqishëm, burrëror e të fortë:

“Të gjithë nxënësit e dinë rolin e Bacës Himë në rezultatin e përgjithshëm, dhe pikërisht për këtë jemi në vendin e parë, si klasa më e mirë! I lutem Xhevdet Sadriut, ta plotësojë mendimin e tij! Pa Bacën Himë, ne nuk ishim klasa më e mirë, jo vetëm e gjimnazit, por edhe e tërë Gjakovës, me të gjitha shkollat! Kush e ka ulur kokën, po dihet!” – dhe dy veta të tjerë ishin me kokë të ulur, që deshi të më vë në sy mua dhe të tjerëve. Ata ishin xheloz me mua dhe nxënës të shkëlqyeshëm, njëri në krye të rendit të dytë, e tjetri nga mesi i rendit të tretë. Menjëherë, e vërejta këtë çështje. Në vitin tjetër, nuk pat gjasa të revanshohej, vetëm se të shfryente fizikisht dhunën e tij mbi mua; e tjetri, pas gjimnazit, u bë faktor ushtarak i serbo-jugosllavisë.

Më vonë, u bë analizues i fshehur i Entit Federal për Refugjatë (BFF), në Zvicër, por kaloi kohë mjaft e gjatë pa mos e ditur se kush i analizonte dosjet tona e kush na stoponte poshtë, me diskualifikime, në mënyrë qesharake, edhe me rrjetin e internetit të Zvicrës, e cila i merrte vlerësimet e biografisë sonë nga aty dhe nuk i ndryshonte, sado që të revoltuar i reklamonim përherë, etj. madje prej komunave e kantoneve, në të cilat ndodheshim. Ai, nuk ishte i vetmi!... 

“Po, janë këta dy shokët tanë, me gjithë atë djalosh” - dhe beri me dorë nga “I pyetëri-2”, “që paska ikur pa leje e ka shkuar në drejtori. Janë 3 nxënës, përballë 32 nxënësve, të cilët e japin këtë konkludin: Baca Himë nuk ka aspak të bëjë me ato që thotë shoku i jonë! Këta, dy të tjerët” - u drejtohet me dorë të dyve, të “Pyetërit-1” dhe të “Pyetërit-3”, - “mund të flasin, po qese donë, por le ta dinë se do të na kenë me deklarata si kundërshtarë! Ne, jemi shumicë, kjo dihet! Apo jo, shoku Profesor?” - shtoi Xhevdet Sadriu.

 

 

Profesori im i ndjerë, Marjan Shabani, nga Beci dhe Gjakova, e rritur nga unë, në një pikë të vlerëshme të këtij rrëfimi…

 

 

“E pra, të shtojë edhe ndonjeri, nga këta të dy, që i përmende djalosh! Urdhëroni! Deklarimi i juaj, është në dispozicion të Drejtorisë! A e dini çka do të thotë kjo gjë?!” - shtoi, duke lëvizur nga vendi i tij, Masar Rizvanolli.

“Askush nuk mund të pohojë, ate që e thuani ju, se paska folur një nxënës, i cili duhet të kujtohet për këto që i paska folur, e të mos dalë prej kabinetit pa leje të veçantë! Do ta pyes mirëfilli për këto gjëra e për lëndën e Gjeografisë! Të mos e harrojë askush, dhe mos e harroni as ju, nxënësa!” - u shprehë Prof. Marjan Shabani, detalisht e me zë të fuqishëm.

Të gjithë në kabinet, e kuptuan. Askush nuk bëzante. Po i shikonte edhe Masar Rizvanolli, së bashku me dy të tjerët. Ai, informuesi i tyre, dridhej, por nuk guxonte të ulej. Ndërsa profesori i dha shenjë me dorë Xhevdetit të ulej, prandaj u ul në bankë të tij. Minuta kalonte e asnjëri nuk u deklarua, për çështje të shpjegimeve të mia.

“Urdhëroni nxënësa! Ju të dytë, deklaroni, sepse si dëshmitarë, te unë, u ka lajmëruar, ky djalosh.” - dhe ia vuri dorën në krah.

Pas pak, që lëvizi me këmbë nën tavolinë dhe u kollit se diçka dëshironte të vë në spikamë, por e vështroi shikimin e të gjithë nxënësve të tjerë, pasi u kollit ashtu, si me pahirë, e kjo e stepi për një moment, por i ngriti dy gishtat përpjetë, Driton Dritoni, nga rendi i tretë. Ai dëshironte të flasë, sepse ishte në konkurencë me mua, në të gjitha lëndët, e edhe në sport.

“Po, urdhëro!” - iu shpeh profesori, duke i dhënë leje Driton Dritonit, që të flasë. “Por, të keni kujdes se çka flitni! Nuk jeni fëmijë, e tani më i keni fiilluar të shtatmbëdhjetat!” - u tërhoqi vërejtjen, duke mos guxuar që ta thotë ate çka dëshironte mirëfilli t`ua thoshte. Driton Dritoni, i cili ishte i “Pyetëri-3”, u ngrit, duke u mbajtur me njëren dorë në bankë, e me tjetrën lëvizte:

“Ne e dimë se Brahim Avdyli <<fol rrallë e për mallë>>, siç thotë fjala e urtë popullore, por paska qenë një lajmërim pa leje e Shaban Sylës” – bëri me dorë nga “I pyetëri-2”, - “dhe, neve na pret profesori tjetër, qe sa e sa minuta, të kthehemi në klasën tonë. E kam shok të klasës Shaban Sylën, sikurse Brahim Avdylin. Duhet që të jemi më parë të njoftuar! Pa u njoftuar, nuk jam i gatshëm as të dëshmoj e as të demantoj, siç thotë zotëri Masar Rizvanolli...”

“Duhet që të kesh një qëndrim, duhet të kesh një qëndrim!” - u përfshinë të tërë nxënësit. “Dihet, neve do të na kesh kundështarë!” - bërtitën disa veta.

“E dëgjoni ju, zotërinj, tërë klasën tuaj çka të thotë, përpos meje? A e dini se Brahim Avdyli është Kryetar i Komisionit Kujdestar të kësaj klase? Sa për leje për këtë orë të vonuar, nxënësa, u marr leje në drejtori. Në fund, i ndërrojnë orët tona, gjatë kësaj jave” – shpjegoi profesori, pa u vonuar.

“Meqë e tërë klasa e thotë këtë gjë dhe ju profesor, atëherë edhe unë dua të shtoj po atë, sepse nuk ka arësye të zgjatemi më shumë! - përfundoi Dritoni.

“Kemi edhe vonesa të tjera!” – shtoi profesori. “Disciplina është disciplinë, e nuk kemi si e lëmë pa e kryer as Shaban Sylën! Duhet të mendohet, para se të dalë pa leje e të futet Komisioni Moralo-Politik e Disciplinor i Gjimnazit, në orët e mia! Rregullat janë rregulla, e nuk duhet të thyhen nga askush!”

“Me leje, profesor!” – e ngriti zërin njëri që i vetëtinin sytë tek të gjithë nxënësit, dhe të gjithë sa flitshim, sikur të ishte njëfarë hetuesi i rrebtë, e ne nuk e dinim as në ishte “profesor”, as në mos ishte, por ishte njëri ndër të dy kolegët, pas Masar Rizvanolit. Ata qenë të njohur edhe nga Profesori, sepse ai mjaft shpesh kishte polemizuar në qytet. - “Nëse e ke humbur kohën me klasën tuaj, këte ju e dini! Neve na intereson mendimi i klasës për katundarin e klasës suaj, që flitka <rrallë e për mallë”>, siç thonë mjaft katundar të tjerë! Për këte, kemi ardhur këtu! Ne, do ta shqyrtojmë sjelljen e tij, edhe pse qenka “nxënës i shkëlqyeshëm”! Sjelljet e tij vjellin vner kundër pushtetit socialist e vetqeverisës të Titos! Ne, nuk mund ta falim këtë djalosh!”

Aspak nuk keni të bëjmë me <katundar>, por kemi të bëjmë me nxënës të shkëlqyeshëm, e Brahim Avdyli është një nga të parët, dhe në qoftë se ti dëshiron që ta shkruajsh edhe këtë në ditarin tuaj referencën e këtij djaloshi, shënoje se “katudaaar” nuk i thonë, por fshatar, e kush është nga fshati e kush nga qyteti, zotëri nuk shkakton ndonjë rol! Ky djalosh nuk ka thënë gjëra që janë kundër pushtetit socialist, por në Gjeografi, siç e kemi në këtë ditar dhe siç e kemi në këtë fletore të punës! Ne nuk i vlerësojmë, si i vlerësoni juve, sepse jemi edukatorë të tyre, me edukim dhe sjellje, dhe për edukimin e tij! Ai është një nga më të mirët në tërë qendrat shkollore të Gjakovës dhe Kryetar i Komisionit Kujdestar i Klasës së vet! Mjaft ju dëgjova juve, por mos harroni se keni ardhur pa leje në klasën time dhe pa leje po e vjedhni kohën. Po të ishit nxënës i im, do t`ua kisha dhënë një Njësh, me ngjyrë të kuqe! Dhe ti, zotëri i Komitetit Komunist të Gjakovës, je i madh, me detyrë, por nxënësin tim nuk ke arësye që ta merrni në shyrtimet tuaja nga klasa ime pa vërejtjet e mia! Në daçi merrni, e në daçi mos i merrni këto vërejtje!” - u shpreh kuptueshëm, lartë e i nxehur në vetvete, por i fshehu pak nga vetja, sepse e kishte kokën pak të pjerrët përpara, si shiqim nën vetulla, që ata të kuptonin se i kishte thënie me shumë rëndësi e asnjë hap nuk shkonte pas. Pra, e kishte takuar shumë herë atë “njeri” të komunës së Gjakovës, por të gjithë nxënësit nuk e njihnin. Profesori e kishte ditur çka dëshironte ai dhe ishte bërë me dije që kur hyri befas me Musa Rizvanollin. E kishin lajmëruar që përpara, sepse nuk mund të vinte përnjëherë prej komunës.

E dinte se po përgaditej një rreth i ri, për këtë djalosh e për te, si profesor. Nuk e pata menduar se Marjan Shabani do të më vlerësonte aq shumë! E pashë se jo vetëm dijen, por edhe zemrën e kishte aq të fuqishme!

Më vonë, do të kem dy-tre muaj rregullisht kur do të përplasesha me atë njeri të urryer, sepse ai do të mbante mbledhje e konferenca në shkollë, së bashku me dy-tre veta të Komunës e të Lidhjes së Komunistëve nga Gjakova, e ndonjëherë, me përfaqësues prej kësaj komune në Kryesinë e Komitetit të LKJ-së të KSA e Kosovës, për përjashtimin tim, tërësisht nga shkolla. Isha nxënës shembullor dhe i treti ndër më të mirët e të gjitha shkollave të mesme nga KSA të Kosovës. Njërin, që ishte Deçani, nuk ia di emrin, sepse e kishin çmendur duke e rrahurr milicia e duke e futur nëpër kanale. Por, e treta, ishte vajzë nga Prishtina, e kjo ishte Sanije Hyseni, që e kthyen prej vetes. Së shpejti, ajo bë Kryetare e Rinisë Socialiste të Krahinës Autonome të Kosovës së RFSJ-së, ndërsa mua më ndjeken e më përndjekën; më përgjuan e më hetuan; madje të gjitha instancat përgjuese e hetimore të milicisë së pushtetit me qenë lëshuar mbi kurriz.

Isha Kryetar i Grupit Letrar “Migjeni”, nga gjimnazi, por më larguan. E zgjodhën për kryetar, Lulëzim Arapin, i cili, më vonë kaloi në Sekretariat. Mua, atë vit, sapo mbaroi gjimnazi, u largova, pa punë. Nuk më mbeti vend tjetër brenda territorit të ish-Jugosllavisë. U arratisa, me lot e me vetmi, me dhembje e krijim, me një rol të madh, por që askush deri më tani nuk më kupton në tërësi, deri sa të mos më lexojnë!...

Në kabinet, po ecnin këmbëngultazi minutat. Gjërat filluan të rëndojnë më shumë se sa përpara, në krihët e kokat e të gjithë të tjereve, sepse gjendja qe acaruar. Shabani po dridhej, ndërsa Dritoni po lëvizte, sa nuk i mbetej vend. Herë mbahej me njërën dorë, e herë e hiqte nga banka dhe vendoste tjetrën. Edhe këmbët i lëvizte, si mbështetje.

“Fol Driton, ose ulu! Nuk presin njëmijë vite!” – ia shkrepi profesori.

“Atëherë, po ulem Profesor! Unë nuk kam çka të flas! Me leje!” – shtoi edhe Driton Dritoni. Profesori i dha shenjë me dorë të ulej. Pastaj, u kthye nga tre të ardhurit, i koncentruar:

“Tani, e morët vesh edhe ju! Ju lutem, ma lironi kabinetin!” – dhe bëri me dorë, kah dera, të shtrirë seriozisht. Ata, e panë se ku kishin shkuar punët. Ose do të dilnin prej kabinetit, ose do të pëlciste sherri. Isha i ndrydhur dhe i goditur pa masë, prej kësaj situate, në të cilën më pat përplasur jeta e dija ime, por tani edhe profesorin, në të cilën ndodhej. Si nuk e kisha kuptuar më parë se në çfarë pozite ishte edhe ai, prej vendlindjes së tij e deri sa na u bë profesor i yni, shumë i çmuar, serioz me ne, si me fëmijët e tij. Tani, ishte ndarë peta e pites nga turra! Me shpirtin tonë e vlerësonim edhe situatën.

Profesori i përcillte të gjitha gjërat tona, pa na treguar asnjë gjë, e edhe rrugën që e bënim; timen, me këmbë, prej Morinës. E dinte se bir i kujt isha, nip e stërnip. Ishte rritur edhe me vuajtje e vështirësi prej familjes së varfër, si unë, dhe i kuptonte të gjitha dhembjet e mija, edhe krijuese.

Nuk kisha kohë të shkruaj për këto gjëra. Në zemrën time e gjeti vendin e tij. Mu fut si njeri i veçantë, si edukator e mik. E shikoja me dhembje, e nuk më rrithnin lotët. Isha futur në ndjenja të veçanta, jo vetëm të respektit, por si vëlla i madh e i përkryer! Si nuk e kisha vërejtur këtë gjë e si nuk e kisha marrur thënien e babait tim, pas pyetjeve të mia, kur ngjiteshim me kerr kah përpjetëza e Gjakovës, ku e kishte Jakovi selinë e vet, deri sa me stërgjyshin tonë, Vulën, e të tjerë, e kishin themeluar qytetin.

Babai i im i respektonte të gjithë shqiptarët, pa e marrë pasysh se cilës fe i besonin. Dinte se si të mbante pikëpamjet e veta dhe të distancohej nga të tjerët, pa u ngatërruar me ta, ndërsa secilit ia gjënte vendin dhe më mësonte këtë punë edhe mua. Për shembull, Gjergjin e kishte pranuar si vëllamë, pa marrë parasysh familjen e tij, ndërsa e vlerësonte lartë Palin e Ndrecajve, pa u futur në përcaktimet e tyre fetare dhe politike...

Tani, isha tendosur pa masë. Profesori po e përcillte me vëmendje gjendjen time. Dikur, erdhi përskaj meje, ma hodhi dorën në qafë dhe i pau syte e mi, zjarr të skuqur; por dhëmbët i shtërngoja herë pas here, për t`u mbajtur e për të mos lëshuar lotë. Edhe unë ia drejtova sytë, me plot fjalë.

“Mos u shqetëso, sepse as unë nuk shqetësohem me këta që i përcolla. E përcjell tani edhe rastin tonë! E dija ardhjen tënde; rolin e dashurinë e madhe me të gjithë të tjerët; dijen që e keni me vuajtje dhe qëndrimin tuaj dinjitoz! Dil pak jashtë, madje pas shkollës, e mos rri këndej, sepse kam frigë së të shohin këta të Drejtorisë!” – ma rrahi kahun dhe ma afroi gojën te veshi. – “Pritëm aty, se do të vi e do të sjellë një dhuratë timen! Ngritu, tani, e dil!” - më tha me të mirë dhe buzëqeshi. Pastaj, e ktheu në gjendje serioze zërin e tij:

“Ne, kemi edhe ca punë, deri sa të na liron djaloshi kabinetin!” - tha me zë, deri sa po dilja prej kabinetit. Xhevdeti dhe Zymeri më treguan se çka kishte ndodhur pas meje, me Shaban Sylën. Atij, i kishte dhënë shumë vërejte dhe e kishin qortuar deri në vaj, duke e futur në listën e Komisionit Kujdestar. Unë, dola pak më parë, pas shkollës, dhe më shkuan lotët radhazi. 

Isha i ulur mbi një tullë të madhe betoni; e kisha mbështetur kokën mbi duar, e kështu po e mbaja kupën e kokës. Po mendoja, me sy të përlotur, a thua, çka do të ndodhë me mua nga e tërë kjo turmë e dhunshme, në këtë katastrofë, e pushtetit komunist ?! Kishte filluar dikund, e këtu, në Gjakovë po përfundonte. Si ishte e mundur të sillen këto vorbulla rreth meje?!...

 

 

Një takim i qëllimtë me mikun më të ri të miqve të Marjan Shabanit, i cili, në realitet ishte neutral dhe më tregoi të vërtetën e vdekjes së tij në SHBA, i sjellur në këtë takim nga i ndjeri Masar Ferraj, gjatë vitit 1991. Edhe njëherë, u detyrova që të arratisem prej Kt. të Zürichut…

 

 

Dikur, pa i dëgjuar as hapat e tij, erdhi profesori e mi kapi duart ngadalë:

“Midis dhembjes dhe humbjes së madhe në këtë katastrofë, me të gjitha vuajtjet tuaja, në qoftë se ke vetëm besim në vetvete dhe di t`i mbash fshehtë sekretet tua, apo t`i gjësh ata miqtë e tu që të ndimojnë, sepse do t`i njohësh më parë e më e mirë, nëpër prova, atëherë, kuptoje se nuk je i humbur, por je dikur fitimtarë!” – shtoi ngadalë profesori Marjan Shabani.

Nuk e harroi kurrë fjalën e parë të profesorit të gjeografisë. Pastaj, si unë, e gjeti një tullë dhe e vendosi pranë murit. U ull, pranë meje. Një kohë të gjatë, mbeta ndër mendime të thella, me sy të kthyer prej tij.

Më kishte rënë një hije as trishtuese dhe as melankolike, por në mes të tyre. Më i madh po dukesha, se sa isha në të vërtetë.

“Më duket e pamudshme të fitosh, kundrejt një force kaq të madhe të shtetit të rrebtë e pa ndjenja, socialist-vetëqverisës e Lindor!” – i thashë papritur e pa lëvizur, profesorit tim, të cilin kisha filluar ta nderoj e ta dua, sikur vëllain tjetër më të madh. Nuk ma nxjerrte goja më tepër, edhe pse e kaluara e kishte të hidhurën e saj, prej stërgjyshërve të vjetër...

“Do të lidhemi me shtetet perëndimore, e kjo është forcë më e madhe! Duket se Blloku Lindor, me Socializmin e Rusinë, udhëheq edhe me Bllokun e trete të të Painkuadruarve, të lidhura së bashku!”

E shikova drejtë në sy dhe buzëqesha. Qëndrova gjatë me atë buzëqeshje, pa lëvizur aspak nga i njëjti drejtim. Edhe profesori buzëqeshi pak, por nuk e kuptoi se në cilën planetë mendimesh isha. Dikur, i thashë:

“Profesor! Nuk e kam besuar se të kam edukator, por edhe si vëllain tim më të madh!... Do të rrëfej një gjë: dajën më të madh, ka vite që ka kaluar me vuajtje të mëdha nëpër Austri e nëpër Itali. Në fund, kanë mbërritur edhe në Amerikë, ku deshën të kalojnë. Kanë qenë tre vëllezër dhe nënën time, prej të njëjtit babë, të cilin e thërras “Babalok”, me gruan e tij të parë. Ka edhe fëmijë të tjerë, me gruan e tij të dytë. Vetë, është njeri shumë i mençur. Gruaja e dytë, i ka nxjerrë dy djemtë e gruas së parë nga shtëpisë. Ata kanë dalur me çera, nëpër Gjakovë, pastaj në vitin 1968 u fut i madhi në demostratat e Gjakovës dhe u detyrua që të ikë, me gjithë familjen e tij. Vëllain e dytë, Osmanin, e ka këtu, në Gjakovë. Qante nëna ime, ditë të tëra, e qaja edhe unë me te. Por, dikur, ai na harroi e nuk shkruante, sikur në Itali... Kam frigë se edhe Amerika do të na harrojë, sikuse daja im!”

Ai, më shikoi njëherë, e buzëqeshi me të madhe. E lëvizi kokën pak nga pak, herë në të majtë e herë në të djathtë:

“Më bërë të qesh!... Edhe historia e familjes sate, qenka si e ngjashme me mua: pak më ndryshe, por e varfër! Ne i kemi dy krahë, si të shqiponjës, e cila është edhe në flamurin kombëtar. Dy krahët, do të na ndihmojnë të ngritemi lart e më lart!” – e ma vuri prapë dorën mbi krah. – “Edhe pse jam profesor i Gjeografisë, nuk e kam besuar se të kam si vëllain e vogël!... Mbaju mirë, prej të gjithë njerëzve, e lexo, si këtë libër që ta solla!” – dhe e nxuar, të mbëtjellur me një letër, siç mbështilleshin të gjitha paketat, të cilat vinin me postë.

“Është <Gjeografia e Kombit Shqiptar>, jo <Gjeografia e KSA të Kosovës>, e as vetëm <Gjeografia e Shqipërisë>. Por, të lutem, mos e shfleto këtu! Lexoje kur të jesh i vetëm dhe të mos ta dijë askush, përveç Zotit! Sekretet tua, shumë t`i ruajsh! Të mësosh e të dishë më shumë se të tjerët dhe t`ua japësh vetëm atyre që e meritojnë të vërtetat e tokës sonë!! Janë vetëm armiqtë e kombit shqiptar, që e kanë sakatuar tokën tonë!!”

Më erdhi shumë mirë, sado që nuk kisha me çka dhe si ta faleminderoja, Profesorin. E mora me plot gëzim librin e tij dhe e futa që mos dukej, mu pas kurrizit, pjesërisht nën rryp të patolloneve. Përmbi ishte guna e rrypit, të cilën e vishja. Ishim ngritur që të dytë, krah për krah me njëri-tjetrin.

Mos u merakos aspak profesor! Do t`i ruaj sekretet, sa vetëm Zoti, ju e unë, e askush tjetër nuk do t`i dijë! Më është lodhur shpirti prej këtyre pisave, e do t`i luftojmë së bashku, si të dini më mirë se unë! Qofshi e rrnofshi, gjithë jetën tuaj! Pa ju, asgjë nuk mund të bëj unë e asgjë nuk do ta di! Me ju, së bashku, do të mbledhim edhe të tjerë, aq shumë, sa na duhet!” – thashë i ringjallur përfundimisht. Kjo gjë e gëzoj pa masë edhe profesorin tim.

Nga ajo kohë mbetëm miq të veçantë. I mësuam edhe takimet tona, varg e vi, deri në arratisjet tona: unë për në Evropë; ai vetë për në Amerikë, në vitin 1979. Kjo është e para vuajtje, sepse vuajtjet tona nuk do të përfundojnë me kaq. Ato, vazhdojnë më tutje. Do të ketë edhe një rrëfim për to, sigurisht. Dashuria ishte më e madhe se sa dhembja e jonë!...

Një ditë e gjetëm përsëri lidhjen tonë të madhe. Josef DioGuardi e Tom Llantoshi ishte dashuria jonë e madhe, për të gjitha trojet tona e për të gjithë shqiptarët. Përmes mikut tonë, Salih Sejd Bukolla, i cili punonte në të njëjtin korridor, e dyert i kishin ballë për ballë, e bëra një kanal të ri të informatave të mia. Ato i merrte Marjan Shabani, e në anën tjetër  përpunoheshin nga të tjerët e Profesori im. Nuk e lëmë anash as Eliot Ëngëllin e të tjerë. Kontibuti i  tyre, ishte i pashmangshëm.

Ndonjë shkrim të tij, e lexoja në gazetën e “Zërit të Kosovës”, më së shumti nga numri që dilte në SHBA e ribotohej në Evropë. Midis dhembjeve të mia, arriti dita e dhembjeve të mëdha. Goditja më e madhe u përgadit nga UDB-ja, e ngulitur në SHBA, sepse ishte pjesë e bllokut të Lindjes, e cila paraqiste superfuqinë tjetër e botës perëndimore. UDB-ja punonte me veglat e saja, edhe përmes disa miqve të Prof. Marjan Shabanit.

Ishte dita e përleshjeve të mëdha, të cilën e përjetova thellë! Po më vritej mu krahu i djathtë! Me njërin krah, nuk mund të fluturoi shqipja! Çështja e jonë e madhe, nuk do të zgjidhej drejtë!

Gjithmonë e kërkoja të vërtetën e vdekjes së tij, sikurse të vërtetat e tjera dhe fotografitë e demonstratave. Edhe botimet për te nuk e thonë të vërtetën. Një mik i tij, në Cyrih, duke pirë kafe, pas sa vitesh, ma dha një pjesë të së vërtetës. Ishte luftë pafund. Luftuan orë të tëra!

Para se të futej në shtëpi, në pag të derës, e zuri një plumb i mallkuar, nën sjetull, sepse ishte i mbrojtur me anti-plumb. Kjo qe dora e ngritur, e cila ia hapi derën vdekjes së tij!...

Mjaft herë kam derdhur lot për këtë burrë të shqipes, sikurse për të tjerët, sepse as ai nuk kishte shumë miq.

Edhe miqtë e tij, ishin si miqtë e mi: më shumë armiq, se sa miq! Gjithmonë ne, vetëm e jashtë të dhunshmes, kemi qenë pranë e largë grave, nga unë, të shumtën e ndarë, të pakënaqur nga jeta bashkëshortore. Edhe serbët e pushtetet nëpër botë na sakatuan!...

A ia falen apo nuk ia falen gjakun miqve të tij, përmes Anton Çettës, nuk po e marr këtë shembull. Miku i jonë, i ndjeri Anton Çetta, kurrë nuk mund të pajtojë hasmërinë e madhe serbo-fashiste e sllave kundër nesh!...

Hasmëria mbetet hasmëri, derisa të zhduket stofulli i djajvë të Kryedjallit, të cilët, prap i bëjnë njëmijë forma të mbijetesës së tyre. Lanet paçin serbët e Rusia, me gjithë ruset e bardhë, sepse ngjyrat e kuqe dhe të bardha nuk ua mbullojnë shpirtin e tyre të zi! Prej aty, e dirigjojnë botën e verbët!...

Shkofshin përtej Kaut të Zi, në mes Toke! Nuk e lëshojnë tokën tonë prej thonjëve të mëdhej të shtrigës, sepse i kanë mbjellur nëpër trojet tona moti kopilat e tyre. Nëpër tokë, ku nuk e pret, e ngrehin kokën edhe ata... 

Nuk mund të merret me mend se ku e gjëjnë lidhjen tyre me djallin e madh. Vetqeverisja apo vetvendosja socialite janë e njëjta gërdhojë...

 

 

Fotografi e Ponoshecit, e bërë lart nga Pllaniku, prej Smajl Imer Ukshinit, dhe rruga e asfaltuar për në Gjakovë, e marrur si ilustrim për rrëfim

 

 

5.

 

Dhembjet tona shpirtërore sillen rrotull nesh e nuk bien aty ku mund të bien së pari. Bien aty ku e kanë vendin e vet, në pjesën qëndrore.

Dhembja është si mullanga[1] në dorë, mbledhë pezmin e saj me dhembje të mëdha e nuk të lë as në tokë e as në qiell. Çdoherë mbledhë, aty e këtu.

E kujtoj veten time 14 a 15 vjeçar, kur me durimin e rritur mbi mua e jashtë meje, të futur në gji, i kaloja gërxhet e Pllanikut e mezi pritja të mbërrija në oborrin e Shkollës Fillore “Ganimete Tërbeshi”; të futesha në orët e Gjimnazit “Hajdar Dushi”, paralelet e ndara në Ponoshec.

Ky ishte gëzimi i parë, midis dhemjeve të mija. Çka ishte “gëzimi” për mua?! Ai është vrulli i parë!...

Gjimnazi ishte një shkollë më lartë se sa shkolla fillore. Babaloku, që e vizitoja përherë, në mëngjes, heret, dhe para shkollës e pinim nga një qaj, derisa e vlerësonte lartë këtë shkollë të mesme, sepse daja Xhavit, djali i vetëm që kishte, ishte gjenerata e parë e kësaj shkolle, ndërsa unë isha gjenerata e dytë, jo sipas viteve të moshës, sepse isha dy-tri vite më i ri. Babaloku, pra babai i nënës sime, më thoshte:

“Tani, me një këmbë je në prag të burrërisë! Shkolla e mesme, ia hapë derën studimeve tuaja. E pa studime, shkolla e mesme mbetet një podinë sane e pa mbuluar, që i futet uji nga rrebeshet e kohës dhe kalbet.”

Të gjitha fshatrat i shikonin me kënaqësi ata që kanë pasur këtë fat, prej Botushe e deri në Shishmon, e nesër do të ishin ndoshta aty ku e dëshironte fati, por të gjithë i kishin vuajtjet e tyre për jetesë e për përparim.

Pjesa më e madhe e nxënësve vinin këmbë; e një pjesë e tyre vinin me autobus, i cili, ngarkohej shumë dhe qenë ngusht, sa mezi arrinin që të merrnin frymë ndër guzhmë e pluhur, të kapur diku për të mos rënë nën këmbët e të tjerëve.

Zakonisht zgjohesha shumë përpara Diellit, dhe kur binin rrezet e tij të mëngjesit, më zinin në oborr me ndonjë libër në dorë. Ulesha ku më shihnin fqinjët, në i sjelltë fati që të sillen andej pari, përderisa nëna e fshinte me fshesë të përgaditur nga ajo oborrin e pashtruar. Ajo ishte e pastërt, si zonjë qyteti, ndonëse qemë në malet e fushat e fshatit më të largët, afër kufirit të Shqipërisë. Ne, ishim më largë, në Lug te Patokut...

Pastaj nisesha për në shkollë rrugëve këmbësore nëpër male të Radenit e nëpër gërxhet e Pllankut, deri poshtë, në Ponoshec.

Mezi e pritja minutën e parë të shkollës, sado që deri në shkollë mund të takohesha me njerëz të ndryshëm, edhe të pushetit e të milicisë, që për ato minuta dëshironin të kenë përshtypjet e veta për orientimin tim, sado që ua fshehja me fjalë të veçanta e të rralla, si proverba, prej Babalokut e Babës. Sa më parë isha te shkolla. E prisnim zilen, që të futeshim nëpër klasa.

Po e kujtoj orën e parë të Gjimnazit “Hajdar Dushi”. Dukej si ditë vere, në shtator. Të gjithë e dinin se ditët e verës ishin për “pushime verore”, e shumë familje i kishin fëmijët nëpër shkolla, sepse shkolla fillore ishte e obliguar me ligj për të gjithë fëmijët, por de fakto, fëmijët e familjeve fshatarake nuk ishin “fëmijë”, por të rritur para kohe, të bërë nga vuajtjet “burra me krihë”, apo disa me krihë të shtrembëruar, në qoftë se u kishin rënë disa punë që prej fëmijërisë, apo rriteshin pa babë. Ata, edhe ballin e kishin të zënë, qoftë me hije të ndryshme të dhembjes, qoftë me mendimet e zymta të tyre, nëpër disa lloje dhembjesh. Pak kishte fëmijë pa halle! U njiheshin duart e çara edhe nga puna, të cilën po e bënin, dhe nuk qenë “pushime verore”, por punë me familjet e tyre.

Jetesa në fshat ndryshonte për shkak të formës se jetesës në përgjithësi. Jetë i thonë, por jeta në fshat dallonte nga jeta në qytet, sadoqë jetesa në qytet dallonte edhe nga jetesa në qytete të tjera.

 

 

Edhe njëherë nga Planiku, më afër, ku shihet Ponosheci, me Shkollën Fillore “Ganimete Tërbeshi”, pranë udhës së Gjakovës, te tri pishat, e marrur prej Smajl Imer Ukshinit...

 

 

Nuk e di si do ta marrësh jetën, si jetesë apo borgj për jetesë. E gjithë jeta jonë kishte halle, por ajo dallonte nga familja në familje. Kishte kudo familje që kacavireshin nëpër pushtet dhe kjo gjë më së pari i dallonte familjet që qenë të varfëra apo të varfëra tërësisht; familje të varfëra nga ana e izolimit të pushtetit si armiq të tij; të izolimit edhe më tepër nga familjet e rekrutura apo gjysëm të rekrutuara për pushtet, apo të ndojnjërit anëtar të familjes; të izolimit të familjeve që nuk kishin lidhje me pushtet, ndonëse “lidhjet” e tyre me “pushet” qenë të shumtën “të akorduara”, nga politika largpamëse e tyre, e jo nga cilësia apo kualiteti i lidhjeve. Kjo ishte “politika” e mbijetesës me çdo kusht, prandaj këto familje mbaheshin largë prej tyre, ndonjëherë mjaft larg, megjithëse në anën tjetër i mbanin të varura shtërngesat e jetesës. E jetesa i kishte hallet e veta! Kjo jetesë ua kishte diktuar atyre të shumtën që ta ruanin më tutje hierarkinë e familjeve te mëdha, e cila kishte peripecitë, por edhe padrejtësitë e veta. Pra, ato kishin për qëllim të mbijetonin, në këtë dramë të madhe, duke u ruajtur edhe nga pushteti, sepse ai i ngacmonte me anëtarët e rekrutuar fshehtas në “politikën” e tyre, pa marrë parasysh a qenë të rekrutuara burra apo gra, të rinj apo të pjekur, me të moshuar-a...

Nuk po flasim më tepër kësaj radhe. Edhe profesor kishte të rekrutuar. E gjithë shoqëria shqiptare ishte e nxitur t`i luftonte këto spirra të shumta të pushtetit dhe t`ua përcillnin brezave të ri këtë ndjenjë të gjallë të rezistencës, në ato pjesë që nuk i merrte vesh pushteti me veshët e gjatë e të paditura të popullit. Ai nuk i dinte të gjitha lidhjet që kishte bërë pushteti “me popull”. Mund t`i zbuloheshin pak nga pak veglat e tij, por jo një pjesë e madhe, e instaluar në prapavijë, ku nuk ta merrte mendja, edhe nga gratë e më të varfërit apo nga fetarët, sepse edhe ata përfshiheshin nga pushteti...

Por, po e ndërpes këtu. Hyri në klasë profesori i parë i shqipes. E shikuam dhe ai na shikoj qartë. Në fytyrë i qe vizatur buzëqeshja e një pranvere. Sytë i lëshonin vizëllime drite, por me një buzëqeshje të gjallë.

Na u prezentua njëherë për veten e tij e pastaj na kërkoj emrat e mbiemrat të gjithëve, familjet prej nga ishim, çfarë familjesh ishim dhe, shkurt, përse ishim regjistruar në këtë shkollë të mesme e me çka do të merreshim nesër, kur ta merrnim shkollën.

Nuk e dinin të gjithë përse po na pyeste kështu, por unë e kuptova se atij i nevojitej një pasqyrë e denjë e klasës; e formës që e kuptonim shoqërinë dhe cila do të ishte cilësia e tij si profesor.

Ai na e tregoi se kishte udhëtuar prej Gjakovës e në Ponoshec dhe nuk e dinte se a do të mbante më tutje mësimin me ne, apo ditë të tjera nuk do të vinte, sepse ishte rruga mjaft e gjatë...

Pyetja e parë na u shtrua me shkrim në dërrasë të zezë, se çfarë librash kemi lexuar gjatë pushimeve të verës dhe kush janë autorët e tyre. Të gjithë, normalisht, nuk e kishin pritur një pyetje të tillë, sepse shumica ishte nga puna e lodhur apo nga detyrat e marrura mbi vete ose të kohës së “vjedhur” të pushimit të sezonës së verës apo të humbur, e cila i kishte përafërisht 90 ditë, e unë po i llogariti 70 ditë. Ne e kishin bibliotekën e mirë rajonale, në Bashkësinë Socialiste të Ponoshecit, por pak e frekuentonin gjatë pushimit të verës. Familjet e mëdha kishin dalur me bagëti nëpër bjeshkë. Përveç ruajtjes se bagëtive, kjo kohë u kishte sjellur disave gjëra të reja, të cilat mezi e pritshin rastin për t`ua treguar moshatarëve dhe nxënësve të tjerë. Në këtë rast, besonin se do t`i pyesnin profesorët. Ata kishin mjaft materiale për t`ua dhënë të tjerëve, sepse ishin zënë me punë, në vërri. Pra, këtë pyetje e kishin pritur, por jo për librat. Ndërsa unë, po. E kisha edhe një letër të përgaditur, të paluar në xhepin e brendshëm të setrës, me të gjitha veprat e lexuara gjatë tërë verës, me autorët e tyre. Unë i kisha ndarë nëpër grupe, nga llojet e librave të lexuara, qoftë socio-politike; historike, madje historike shqiptare e ndërkombëtare dhe jugosllave; vepra të letërsisë së përgjithshme, ndërkombëtare, kombëtare e jugosllave; romane, tregime, poezi dhe drama. I kisha sistemuar nëpër ndarjet gjeografike dhe për llojet e gjinisë së veprave. Ishte një listë e gjërë, e përgaditur me stylograf, e mirë dhe e shkruar bukur. E kisha ngritur dorën lartë, pa e shikuar klasën.

Profesori e kishte veneruar e shikuar tërë klasën tonë, jo vetëm njëherë. Mua filloj të më lodhej dora e ngritur lartë. 

“I shikova të gjitha duart, që nuk janë të ngritura. Njëri, atje, herë e ngritë e herë e ulë, ndërsa ky djalosh i guximshëm, por mjaft i vuajtur...” – ma kapi lehtas dorën lartë dhe e hapi e ua tregoi edhe atyre që të shihnin, “dhe e kam përshtypjen se i ka duart e çara prej punës, pra ushla-ushla, dhe këto nuk e di çfarë do të na rrëfejnë... Ngritu e përgjigju, biri im!”

 

 

Fotografi e Profesorit tim, të nderuarit Muhamet Damon Rogova, duke folur diçka para publikut, në vend të shkollës të mesme, kur ishte Kujdestar i klasëve të para të gjimnazit „Hajdar Dushi“ e paralelet e ndara në Ponoshec…

 

 

Sado që e pata një përshtypje të ligë, në fillim, kur e ndëgjova “biri im”, mu lehtësua krejtësisht shqetësimi dhe mu kthjell e tërë jeta ime e sakatuar. Nuk flisja shumë, por kur flisja mendohesha mirë e mirë përpara, e pastaj flitsha fjalë të thëna mirë e kuptimisht. Guri e kishte goditur pikën, por nuk ishte profesori prej atyre që ishin “të lidhur me pushtetin”, por me populllin. Prandaj, kjo gjë më kthjelli tërësisht, sepse unë e kuptova dashurinë e tij prej profesori për nxënësit. Qëndrimi i tij ndaj nxënësve ishte i veçantë, i përzemërt, i afërt, prandaj na quante “bij të tij”, e jo nxënës.

Kjo qe gjë e rrallë prej tij. Kishte edhe profesor të tjerë, të cilët, ndoshta kishin zënë nga një veti të tyre, qoftë edhe më e dobët, që nuk kishim aq kohë për ta parë e për ta evituar. Profesioni dëshironte përgaditje. Na quante kështu prej zemrës, jo prej pozitës së tij të profesorit. Ne, ishin fshatarë, e jo qytetar. Ai nuk na vlerësonte aspak nga mjedisi prej nga ishte. Ishte një gjë tepër e rrallë. Kjo do të ishte një gjë superiore për ne, sepse ishim për herë të parë në shkollë të mesme. E dija edhe fjalën e madhe të Babalokut, se shkolla e mesme na i hapte dyert e reja të edukimit të mirëfilltë, nëse profesorët tanë mund të ishin edukatorët tanë të burrërisë.

I hapa të dy duart përpara nxënësve, andej e këndej. Shiheshin vragat e mëdha, në të dy duart, si të qenë si duar e breshkave, në qoftë se mund të quheshin kështu, sepse janë këmbë të breshkave:

“Shokë! I shikoni këto duar të mija! Janë përplot me vrazhga pune, në fushë, me dhé, nëpër diell e nëpër tokë! Profesorit tonë, këto duar ia tregojnë një gjë: jetën tonë të vështirë në fshat! Por, unë kam lexuar, përpos punës; apo të thënë më mirë krahas punës. Nuk e dija, se a do të më vie rasti që të flas, apo jo. Prandaj e kam përgaditur me shkrim listen e të gjitha veprave që i kam lexuar gjatë kësaj kohe. Ju lutem profesor, me lejoni t`ua nxjerr këtë listë nga xhepi im dhe t`ua jap.” – ngadalë e nxora nga xhepat e mi këtë listë, me disa fletë, nga fletorja, të kthyera në mes. “Po e them se 90 ditë e sa i ka vera. Unë i kam lexuar 80 vepra! Urdhëroni, profesor!” – dhe ia dhashë këtë listë me dorën time, plotë vrushka e vrushka.

Ai u befasua me këtë listë. I lexoi të gjitha letrat, deri sa shkoi te tavolina e tij dhe u kthye përballë nesh, e me kokë të ulur në letra, na tha:

“Në përvojën time prej edukatori, bijtë e mi, nuk kam pasur një listë të tillë të veprave që i ka lexuar një nxënës, përgjatë ditëve të verës. Por, edhe ndarjet e veprave sipas gjeografise, dhe e llojit të veprave, madje autorët, është shumë e rrallë! Shkrimin e ka të veçantë, me stilograf, e kjo më shtyn të mendoj se a mos dikush tjetër ia ka përgaditur apo ka e ndonjë qëllim... të veçantë!”

“Jo, jo, shoku profesor! Askush nuk e ka përgaditur këtë listë dhe askush nuk ka qenë pranë meje, përgjatë punës sime! E kam përgaditur vetë, me këtë stilograf”, - dhe e nxjerrë prej gjepit stilografin. Ia tregoi atij dhe të tjerëve. “Por, zgjidhni tri vepra, nga gjinitë e ndryshme. Do të dal para të gjithëve, e do t`u flas. Nuk e di si do të flas, por do të kuptoni se i kam lexuar pikërisht ato vepra. Jam i lindur në një fshat e i rrahur prej jetësh!... Sa për shkrim, poqese doni, ua vërtetoj kur të duani!” – dhe në fjalën e fundit, u buzëqesha.

Ai u mendua pak, e shikoi orën e tij, duke lëvizur andej e këndej. Dikur na u kthye të gjithëve, e mua veçanërisht:

“Më keni nxjerrur në një pyetje të veçantë, të gjithë, dhe ti, biri im” – dhe më preku me dorën e tij të madhe në krahun tim. “Më së pari, duhet të shkoj në drejtori, se ora po mbaron, dhe në qoftë më japin edhe një orë, ne po i mbajmë dy orë së bashku, sepse e kisha vetëm një orë. Do të përgjigjet ky djalosh për tri veprat që do t`ia zgjedh unë, e në qoftë se përgjigjet për të tri veprat, atëherë, do t`ua them edhe unë një fjalë të vetme, si edukator! Ju, rrini në klasë, e mos bëni zhurmë, se klasët e tjera janë përskaj jush!”.

Kur tha “edukator”, unë e kuptova se përse e thoshte “edukator”, dhe jo profesor. Këte, do ta shohim më vonë. Por i luta nxënësit, të mbajnë qetësi e të mos dalin përjashtë, edhe nëse bie zilja. Profesori ka një çështje serioze, e nuk e di çka është, por, ju lutem të rrimë mirë e të jemi shembull.

Çuditërisht, kjo fjalë i pajtoi përgjithësisht e as nuk u bëri përshtypje zilja e pushimit. Ata, nuk e merrnin me mend, se çka mund të pyeste profesori në drejtori. As unë nuk e dija, sidomos për atë listë të librave, të cilën e mori me vete. Por, qeshë i shqetësuar. Drejtori i Shkollës Fillore “Ganimete Terbeshi”, ku na qenë liruar dy klasë, ishte i lidhur me pushtet. E merrja me mend, se ndonjëri e dinte. Isha përplasur disa herë me te. Te mësuesi Sejd vinte me njërëz të pushtetit. Edhe në bahçen tonë kishte qenë, në Morinë. Miqtë e tij të shtëpisë, që ishin në Botushë, i kishte tërësisht të pushtetit. Kurdoherë më pat porositur babai që t`i ruhesha e të mos kundërshtohesha me te. Në vend timin, shpesh përgjigjej babai. Edhe pse ishin të pushtetit, nuk gjetën rast të veçantë, për të argumentuar sjelljen kundërshtare të ish-jugosllavisë. Shkuarje aq e befasishme e profesorit tonë në drejtori të shkollës, më shtyri në mendime të ndryshme.

 

 

Në të njëjtin rast është një fotografi tjetër e Prof. Muhamet Damon Rogovës, duke folur para publikut, sikur të ishte në klasën tonë të gjimnazit…

 

 

Befas u kthye profesori ynë, duke buzëqeshur më shumë, se sa më parë. Ishte i gëzuar dhe i gjallë:

“Këtë listë nuk e kishim temë të diskutimeve në Drejtori. E kërkova edhe një orë, sepse duhet të përgjigjet në tri veprat që thotë se i ka lexuar Ibrahim Avdyli, apo jo?” – dhe mu kthye mua, sikur më pyeti. Tërësisht, u lirova:

“Po, profesor! Nga cilat të dëshironi ju, do të përgjigjem!... Më fal, se emrin nuk e kam “Ibrahim”, por “Brahim”. E ka hequr keq baba im të ma lë këtë emër, para ofiqarit të Bashkësisë Lokale, në Ponoshec. Ibrahim e quajnë turqit, por Brahim e quajnë shqiptarët, pa “I-në islamiste. Kështu e shkruaj: Brahim, jo Ibrahim, e as Abraham, të cilit i thojnë besimtarët katolik...”

“Mirë. E kupotva” – u përgjegj ai, ngadalë. Pastaj, e lëshoi listën, pasi e shikoj, në tavolinë. Mori shkrumsin e shkroi në tryezë të zezë: “Ali Podrimja, <Torzo>; Petro Marko, <Shpella e piratëve>; dhe Maksim Gorki <Nëna>”. U kthye nga ne dhe me shkumëz ua shpjegoi të gjithë nxënësave. “A e dini se cilët janë këta të tre autorë: Ali Podrimja, Petro Marko e Maksim Gorki? Ali Podrimja është kosovar e gjakovar, dhe të gjithë do ta keni dëgjuar ndonjë herë; Petro Marko, u duket se është i huaj apo italian, spanjoll, e kushedi tjetër, por ai është shkrimtar i njohur shqiptar, nga Shqipëria! Në këtë vepër, na shkran për “Shpellën e piratëve”. A e dini ju çka janë piratët? Hë!” - dhe i shikoi të gjithë. Disa i mledhnin supet, disa befasoheshin, por njëri u grit. Ishte Zymer Kurti, djali i Etëhem Kurtit, sekretar i Shkollës Fillore:

“Piratët janë dhunuesit e kusaria; hajdutllëku; kolonizatorët; krim në det e në tokë!” – u përgjegj shumë mirë ai, si vetimë e me zë të lartë, sa disa nuk u duruan pa qeshë, nga ajo përgjegje, që nuk ishte aspak për qeshje.

“Shkelqyeshëm! Ulu, të lutem!” – dhe ia bëri me dorë, ndërsa unë qëndroja ende në këmbë. Ai pyeti: - “E kush e di, Maksim Gorki, kush është?”

“Profesor, me leje! Maksim Goki është shkrimtar sovjetik, por “Nënën”, që është shumë e madhe, e ne jemi të zënë me punë të familjes, e pritojmë apo nuk kemi kohë që ta lexojmë, me sa di unë nuk e kemi lexuar të gjithë.” - tha me nje fije të hollë të buzëqeshjes, Xhevdet Sadriu. “Po flas për vetveten: nuk e kam lexuar tërësisht, edhe pse disa herë e kam filluar! Më vjen keq!!”

“Mirë. Se pakut, juve, e keni dëgjuar edhe këtë shkrimtar. Kur ta filloni që ta lexoni një vepër, siç është <Nëna>, duhet që ta vjedhni kohën për ta lexuar. Kur thashë “vjedhja e kohës”, ju duhet të nxjerrni kohë për lexim. Ne radhë të parë, ju duhet ta hiqni dembelinë, e jo me <nesër> e <pasnesër>, sepse koha ikë në qast, ajo u vjedhet nga duart tuaja, e morët vesh apo nuk e morët vesh këtë punë. Duhet që të bëni një sistem për kohën, e edhe ta shkuani: në këtë orë filloi leximin; në këtë orë punoj, e diçka tjetër...”

“Na thirrin të tjerët, baba e nëna, apo axha, ose dikush tjetër, për punë e për gjâ, apo diçka tjetër...” – u përzien të tjerët, prej vendit të tyre.

“Ju duhet të bëni një sistem të punës suaj, apo?... Si ky djalë! - dhe mu afrua mua e prap ma hodhi dorën në krah.

“Duhet që të zgjohesh para të tjerëve e të biesh në gjum pas të tjerëve” – ia fillova shpjegimit tim, “dhe të kesh kohë më tepër se sa të tjerët, e edhe për lexime, shoku Profesor! Janë 80 vepra të lexuara prej meje, por edhe shkrime të bëra nga unë e ndonjë lirikë, krahas punës me të tjerët. Po i përmendi, sepse të gjithë më njohin në fshat, i kam 25 ditë me shati, në arat e tjera, me argatë, jo me të holla, se babës sim i nevojiten 12 argat në prashitje e 12 argat në mbushje të misrit. Pastaj, na duhen argatët, edhe kuajt, sepse livadhet kositen 2 herë: në fund të pranverës është sana, e në verë otava, po i flas me zhargonin tonë. Na duhen kuajt, sepse nuk kemi kafshë tërheqëse”.

“Aha! Këto janë të reja. Sana është bar i tharë, i terur pas kositjes, që ruhet apo vendoset në deng, në mullar, dhe kjo është e qartë; por otava, nuk më ka rënë shumë, e neve në Gjakovë nuk na ka rënë të mbajmë kafshë shtëpiake, të cilat gjatë dimrit duhet të ushqehen. Por, të parët tanë, i kanë pasur kafshët, e edhe kuajt të karrocës...” 

“Profesor, në qoftë se më lejoni të them, otava është bari i kositjes së dytë të livadheve tona, më i butë dhe më i freskët, që përdoret për gjënë që pjellin. Është fjalë gegnishte.” – thashë unë dhe buzëqesha, duke ndërhyrë.

 

 

E treta fotografi e Prof. Muhamet Damon Rogova nga i njëti rast, me të cilën e ilustrojmë këtë rrëfim, sepse fotografitë e atëhershme na janë marrë nga milicia e ish-Jugosllavisë ose na janë djegur gjatë luftës çlirimtare, së bashku me gjëra të tjera…

 

 

Edhe klasa jonë buzëqeshi, së bashku me profesorin. Ai, pa ngurruar më tha që të dal e të flas për të tri veprat. I ulur, më dëgjonte, sepse nuk i kishte pritur ato gjëra prej meje. Ndonjëherë ndërhynte me shtesa të tjera.

Ishte shumë i lumtur, madje tej mase, jo vetëm për nivelin e tërë klasës sonë, sepse i kishte dëgjuar mjaft fjalë të qëlluara prej disa nxënësve; dhe respektin e pashëmbullt që e tregonin; por nga niveli i shpjegimit tim, ishte shumë më tepër i gëzuar dhe i impresionuar.

I kishte rënë të ndëgjojë disa zëra të ndryshëm, por këto gjëra, që i përjetoi këtu, si klasë, ishin të tjera. Kishte ardhur që të braktisë paralelet e ndara të gjimnazit në këtë fshat, e nuk e kishte menduar se do t`i përjetoi një ngritje kaq të lartë të një klase. Jo vetëm për disciplinë, por ishin të pashembull për nivelin e sjelljes së tyre. Kjo gjë ishte e vërtetë.

Kjo klasë ishte një klasë e pa shembull në tërë gjimnazin. U mendua gjatë. Pastaj, në fund, para përmbylljes së të dy orëve, u ngrit dhe shtoi një gjë të re për ne, sepse nuk e kishim ditur çka do të fliste:

“Bijtë e mi! Shpjegimet që i dha për të tri veprat, nga 80 veprat e lexuara, nga lista e shkruar shumë mirë dhe të kualifikuara bukur, edhe nëse nuk i ka lexuar për një verë, Brahim Avdyli, na impresionoi të gjithëve! Edhe nëse nuk e kishim besuar se në fshatra të Rekës së Keqe ka kësi nxënësash të mirë, sikurse jeni ju. Bijtë e mi, po ju tregoi se shkova në drejtori për këtë punë: unë vendosa që do t`i mbaj këto paralele! Tani, edhe do të jem profesori kujdestar i klasës suaj. Së bashku, do t`i veshemi dijes, rregullit e sukseseve!”

Pa pritë e pa menduar, të gjithë rrahën shuplaka. Kjo ishte një shenjë ideale për ne. Nuk e kishim menduar se do të kemi një profesor kaq të mirë prej qyteti, një atdhetar më shpirt e në zemër, që neve na quante “bij të mi”, si kujdestar të klasës sonë! Ne ishin regjistruar në klasën e parë të gjimnazit dhe nuk njiheshim mirë me një pjesë që kishte ardhur nga shkolla të tjera të Rekës së Keqe, madje e kishim edhe historinë tonë individuale shumë të ngjeshur me dhembje, e një pjesë, të zhvilluar nën diakroninë e kohës.

Profesori ynë na foli për tërë ate që do të na duhej dhe mjaft bukur! Ishim shumë të gëzuar! U muar vesh se pjesa dërmuese ishte e nxënësave të mirë të shkollave fillore të zonës.

Quditërisht, e kishim një kurreshtje aq të madhe të dëgjonim gjëra të reja. Nuk bëzante njeri i gjallë në këtë klasë dhe gjatë atyre ligjërimeve të Profesorit e tërë klasa e jonë ishte e dehur. Ndonjëherë rrallë, kur ndonjëri e lëshonte si pa kujdes stilografin e tij në bankë, neve na dukej se e prishte qetësinë dhe pjesa dërmuese e kthente kokën menjëherë, si për t`i thënë që të mos na e prishte qetësinë. Midis atyre, njëri isha unë.

Klasa e kishte të qartë seriozitetin tonë dhe timin. E kishin ndëgjuar edhe përgjegjen time. Tashmë po e kuptonin se e kishin fat të jenë pjese e kësaj klase. Duhej që me çdo kusht do të mundoheshim e të përfillnim atë ligj të pashkruar e të pashpallur, që quhej rregullore, në krye të së cilës do të ishte kryesori, profesori ynë i nderuar, Muhamet Rogova.

Ne i kemi edhe shumë gjëra të plota që t`i themi, por rasti do të jetë i pari që do të mundësojë të thuhen vetën ato, që flejnë në shpirtat tanë.

“Në orët e ardhshme, do ta kemi një orë për poezinë lirike, që na i foli disa gjëra, gjatë referimit të tij për të tre librat, të cilat i kam shënuar këtu, në blokun e shënimeve. Na tha që në fillim se ai shkruan edhe poezi lirike. Ndonjëren, do të na e sjellë me vete. Mbane mirë në mendje: e keni një nxënës shumë të mirë e të ngritur, në mesin e shumë të tjerëve, por që na e meriton kujdesin e përcjelljen!” – tha profesori ynë, duke u përgaditur që të dalë nga klasa. Shkurt, ne e kishim përcjellur e përfillur, me zemër e me shpirt!...

Fluturim, nëpër shkrepat e Pllanikut u ktheva në shtëpi, mjaft i gëzuar. Të tjerët e marrën vesh edhe prej aureolës sime të ndritshme, por edhe nga fjalët që ua thashë atyre. Kjo ditë, ishte e veçantë, e vështirë, por e ngjeshur. Ajo po i zbriste malet nga Shkelzeni e deri te Drita e Diellit.

Prof. Muhamet D. Rogova, ishte edukator i yni, për të gjithë jetën!...

  

 

Këtu është një fotografi e madhe prej Ponoshecit, e fotografuar nga rruga e asfaltuar prej Gjakove e deri në Junik, e cila e përfshinë kodrën e Pllanikut dhe tërë majat e Shkelzenit…

 

 

6.

 

Tani, do të përplaseshin disa edukatorë të mi, nëse do të bëhen pjesë e kësaj novele. Netë të tëra i mbusha me zbrazëti. Janë shumë nga ata që më duan dhe që i dua. Ndër të tjerë, Tahir Stublla, që na e mësoi gjuhën frenge aq mirë dhe aq shpejtë, i cili banonte në Lagjen e Mulla Jusufit, që e kisha edhe fqinjë jo aq të afërt të dajëve të nënës sonë, por edhe me ndihmën e tij të parevokueshme, fitova vendin e dytë në garat federale të gjuhës frenge.

Disa mundoheshin të më përjashtonin nga shkollat e mesme, edhe nga studimet që vinin pastaj, sepse e kishim dërguar nga Klubi Letrar “Migjeni” një telegram ngushllimi në Televisionin e Shqipërisë, me rastin e mbytjes së fshehur në Spitalin e Parisit, në Francë, të Hysni Kapos, si Kryetar, nga posta e Gjakovës, ndonëse isha me rezultat shembullor, e disa të tjerë ma mbanin krahun, nëpër mbledhjet e pashkëputura të Qendrës sonë.

Në këtë rrjesht vinin edhe Profesor Rrustem Bajraktari, që ishte dy vjetët e tjera profesor kujdestar i klasës sonë; apo Profesor Kadrush Radogoshi, që nuk ishte direkt në shkollën tonë, por indirekt ishte mik i imi dhe i dajëve të nënës sime. Fatime Mulën dhe burrin e saj Shefqetin, i kishte të afërt.

Por kishte edhe të tjerë. Rrëfimet tjera i kanë këto tema. A mund të marrë barrën e rëndë kalistrok, bashkë me të gjitha dhembjet shpirtërore?...

Jo. Unë jam një njeri, e nuk jam një lokomotivë e vagonave të rreshtuar pa fund! As nuk i ngrehë kjo farë lokomotive kryesore dhe e vjetër, me avull e jo elektrike, të gjithë këta vagona të grumbulluar!

Le të më falin, kësaj radhe! Përzihet shpirti i avullit e dufatë. Në mes të atyre shpirtave, në të dy anët, afrohet të hypë në vagonin tim të dhembjes, një djalosh i thjeshtë, i shkurtër, me fytyrë të re e veshje moderne.

Pa shumë fjalë të kota e pa fjalë të thata, më merr në vagonet e mendjes së tij për krahu, sikur të isha, një moshatar i tij.

Do të më nxirrte nga ajo llahati e njerëzve, që më dukeshim pa pritur në një llahati e kufomave, vetëm me eshtra, të cilët lëvnin me nguti ndaj meje, e do të më zinin shpirtin...

Ishte një ditë, si të gjitha të tjerat, plot me guzhëm njerëzish, nëpër drita neoni. Aty, në korzo të qytetit, më kishte lajmëruar një mik i imi se do të dilte, në mbrëmje, Hajdar Salihu, një shkrimtar nga fshati Botushë, vëlla i Jashar Salihut, një profesor i njohur e mik i tjetrit profesor nga Juniku, Xhavit Hoxha, të cilët i njihja. Kishte disa gjëra të bisedonte, sepse ishin me mjaft rëndësi. Me Hajdar Salihun isha më i lidhur, se sa me të vëllain.

Shkova, edhe pse i pashë gjatë rrugës, sapo dola nga Çabrati, në qendër, milicë të shumtë serbo-jugosllav, të armatosur mjaft mirë. Ishin të shkepur, aty këtu. Njëri raportonte, me radiolidhje, e të dy të tjerët prapa dhe anash i qëndronin, të armatosur, të zymtë, si djajtë në gjah, të gatshëm për prenë. Mua, nuk me shihnin, ndonëse shikonin rrebtë në turmë. Athua kënd do ta burgosnin? Apo do të kishte vrasje, në atë natë?

Po Hajdar Salihu, ku e kishte gjetur atë vend për një takim të tillë, pas disa takimesh, që ne ndaheshim prej masës dhe flisnim fshehtas. Këto gjëra i grabitnin shtrigat e fshehura. U ruheshim mjaft atyre, megjithëse popullit nuk i dihej. Gangrena serbo-jogosllave do ta shtërngonte trurin e popullatës së mjerë në mes, që të pëlciste, aspak ku nuk e pret... 

Po sillesha nëpër guzhmën e madhe të masës dhe mezi po e kaloja ndonjë palë, grupe-grupe, tre-katër dhe pesë në njëren ecje, teposhtë, pranë rrugës, dhe tre-katër e pesë ktheheshin prapa, ngadalë, duke folur me njëri tjetrin. Unë isha në krahun e popullit, në anën e parkut, para Shtëpisë së Kulturës “Asim Vokshi”. Prapa Shtëpisë së Kuturës, në krahun e djathë të saj ndodhej fillimi e shkollave të mesme dhe Kinemaja “Hysni Zajmi”, në fund të parkut, që e mbaja në mendje. Në anën tjetër të rrugës, kah Hotel Pashtriku, ishte shëtitorja e dytë, e cila nuk flitej kështu, por “andej”, ndërsa krahu i tjetër “këndej”. Ishin shenja të shkruara në mendje dhe shpjegoheshin në bisedim të fshehur. Në krahun “andej” të shetitores sonë, qenë bashkëpunëtorët e simpatizatët e pushtetit, e në numër ishin dyfish. Ata, ndërlidheshin këndej ndonjëherë me ndonjërin që e njihnin apo që ishte më liberal. Ai që i njihte, fliste vesh më vesh.

Këta njerëz, ishin të paktë e të rrallë!...

 

 

Me fenerë kam lexuar natën pas shtëpie libra të shumtë dhe kjo fotografi, e bërë me PIP, e shpjegon tërë këtë kohë të leximeve. Në mungesë të fotografive tjera, shërben edhe ky ilustrim…

 

 

Po dëpërtoja nëpër njerëz, djem dhe vajza, duke i kaluar aty e këtu me aq vështirësi, nëpër pjesë të bisedave të shkëputura, të cila janë si refrene të pa farë kuptimi, e të cilat më dërgojnë në një botë tjetër, nëpër qiell të ëndërave, kur pariturazi më kapë një djalosh me dorën e tij në krahun e majtë. Nga mendja e humbur u ktheva në tokë. Po e vërej, ndër kaçketën e tij e rrobet moderne. Mendoja se ishte i panjohur. Nga sytë nën kaçketë, e pashë se qe profesori i gjuhës së dytë të huaj, i cili edhe në shkollë vinte poashtu modern dhe i veçantë. Ai ishte një edukator shumë i mirë. Kishte filluar që të më pëlqente. Profesori Ndrekë Paloka nuk ishte me bindje të Lindjes, por të Perëndimit. Ai ishte me dije, veshje, sjellje e mësim të veçantë. Dinte kudo të stopohej me arësye të gjuhës. Prapa fytyrës i kishte disa mendime krejtësisht kombëtare, të cilat vetëm unë mund t`ia merrja me mendje. Në fakt, ishte i afët dhe kurdoherë i qeshur.

Pak me shaka, më vodhi prej turmës dhe ikëm prej guzhmës, mu ku është ndërtuar përmendorja e Nënës Terezë, të cilën nuk e harroi:

“Të vodha prej turmës, se në fund të Korzos, te qoshi, të pret katastofa!”

“Jo, more, çfarë katastrofe” – bëra sikur qeshesha, pa tituj, si timim, që të mos e dallonte ndonjë njeri. Ai më futi dorën në anën tjetër të krahut, pra ishte tani krahi i djathtë, dhe vazhduam kah Kinemaja “Hysni Zajmi”.

“Kam qenë sot në drekë me një të afërt të familjes dhe aty erdhën tre njerëz të mëdhenj të milicisë, dhe njëri nga Bërkoci e tjetri nga Neci. Nuk guxoj t`ua them emrin. Por, treguan orën kur të arrestojnë dhe ku, me cilin. Tani, është qershori e mbaron shkolla. T`i duhet të ikesh!”

“Po më sjell rrotull e nuk e di çka dëshiron të më thuash?!” – mezi thash, në mes të parkut, si për të humbur gjurmët.

“Unë të njoh më tepër se sa më duhet ! Por, rrija urtë e vetëm përgjoja, nga të gjitha anët nga pak!” - shtoi seriozisht profesori. “I mbaj lidhjet edhe atje, e Martin Palokën e kam djalë të axhës. Ti e ke shok Martin Palokën.”

“Au! As nuk e merrja parasysh këtë punë!” – dhe desha të flas më gjatë për Martinin, që ishte në klasën tjetër, por më ndërpreu.

“Nuk kam shumë kohë për të humbur këtu, sepse në të gjitha anët janë milicët e përgaditur! A ke shumë punë në shkollë dhe a e ke punuar temën e Diplomës? Çfarë teme e ke dhe te cila lëndë?”

“Në Gjuhë Shqipe. E kisha për poezinë e Kadaresë. Kadarenë e njoh që kur dhe temën e kam përfunduar. Po të mos më humb, do të botohet më vonë, pak me zgjërim, si libër. E kam punuar shumë mirë. Kam gjetur edhe mjaft literatur...” – dhe e ndala, kah do të ktheheshim te qoshja, aty, pas Shtëpisë së Kulturës. Ne qemë larg dy-tre qind metra. U ktheva nga ai, me shpindë prej Shtëpisë së Kulturës, e fola mjaft të vogël. “Më the se kishin argumente. Cilat ishin ato, sepse nuk kanë asnjë fakt kundër meje?!”

“Po të ishe takuar me Hajdar Salihun, do të kishin dalur edhe të tjerat!” – dhe e hoqi kaçketën lart, si të përshëndte dikend. E ktheva kokën dhe ç`të shohëh. Dy milicë të një kombësie tjetër, të armatosur deri në dhëmbë, në gadishmëri për gjah, e para tyre një milic shqiptar, që nuk dallohej për kah etnia, por e mbanëte në dorë një radiolidhje, i gatshëm për të folur:

“Phiiii! Çka të ka qitë me kët djalosh, he dreçi e marrtë!”

“Jo more, po asht nxanës i jemi, në Gjimnaz, e shok i Martinit!” – ua ktheu menjëherë me zhargon, me thekse të të folurës së krishterëve. “E nuk më ka qitë puna, por jeni kah shkojnë te njani, mbas Stacionit të Autobusave, sepse unë nuk ia di shpinë, e ky e di kaherë! Por juve, çka ju ka qitë puna bash këtu, te qoshi i Pallatit të Kulturës?” – dhe qeshi, me kujdes.

  

 

Edhe kjo fotografi tjetër, e bërë me program të PIP Cameras, e lë këtë kohë të zhduket nën visionet e ëndërrave të mia, me sy të qelur, për një ditë më të mirë…

 

 

“Hiç!... Punë e zakonshme!” – dhe shikoi herë të ata të dy, në pozicion, herë te ne, të ngrirë në vend. Atëherë, dy milicëve ua bëri me dorë, që të rrinë të qetë dhe u tha:

“Ovaj je profesor u gimnaziju, a moj rogjak je. Drugi, je njegov uçenika! Nisu ovi shto mi qekamo... Znate shta: mi nishta nismo videlli!” [2]

Dy milicët, pështyen si derrat, për anash. Sikur u çliruan prej të keqes nga brenda, por nuk dihej se çka kishin në mendjet e tyre të harbuara. Nuk ndryshuan as gjendjen e ashpër ndaj meje. Nuk e harroi asnjëherë shiqimin e tyre të ligë mbi mua dhe pështymën e tyre.

“E pra, ne po shkojmë, që të mos u pengojmë! Mirë u pafshim!...” – shtoi profesori, para se të niseshim në kalim të qoshit, përskaj tyre. “Ti je mik i mirë, a e beson?!” – shtoi, duke u nisur.

“S`ka gjâ!” – tha shkurt ai, sikur duke e humbur pusullën. Nevozitetin e mbyllte në vetvete. “Shihemi!” – shtoi pastaj, sikur pa ndonjë vëmendje.

Ne po nguteshim që të larogemi, pa e kthyer kokën prapa, ashtu, të lidhur me doren e futur në krahim tim të djathtë, deri sa dolëm në rrugën tjetër. U futem për një rrugicë, pas “Radoniqit”, të ndërtuar më vonë. Ajo na nxirrte prej patrullave të tjera, para e të Stacioni i Autobusave. Ndoshta, e dinin se andej do të silleshim. Pra, do të mësonim një rrugë të ngushtë dhe shpejtë dolën në rrugën tjetër. Ajo do të na kthente prapë kah rruga e Çabratit, te kroni nën rrugë. Atje pimë nga pak ujë. Tani, ishim jashtë rrugëve kryesore, me milicë, në asfalt, te skaji tjetër i Korzos.

Nuk na njihte njeri, rrugicës përpjetë. Pas pak, u ndal profesori:

“Tani, po kthehem prapa. Ti je i lirë. Atij që i fola me zhargon, është mik i Martin Palokës. Edhe ai ka qenë në drekë, me të tjerët. Por, tani nuk kanë ndonjë bazë për ty dhe u duhet edhe ndonjë ditë tjetër më shumë, por ti kuptoje se je armik i veçantë i Jugosllavisë e duhet të dalësh jashta shtetit. Bëj çka të mundesh, por mos fol ndonjë gjë tjetër kundër Jugosllavisë, se t`i dërgojnë pranë njerëzit e tyre, fshatarë apo qytetarë, me shkolle e pa shkollë, fetarë apo jo fetarë, qoftë me provokime dhe me zë të lartë! Kryeje këtë vit shkollor e mbathjau shteteve përjashta, pa i treguar kujt. As ku je a ku po shkon! As vëllaut tuaj mos i beso! Ndrekë Paloka është vëllau i yt më i mirë! Kështu! Ndjefsha mirë për ty! Tung!” – dhe ma rrahu lehtas gjoksin me dorë.

Unë e kuptova krejtësisht. Nuk i pata menduar shtetet e përjashtme dhe nuk e dija se çka do të bëja. Sontja, ishte vendimtare: ja të rrija këtu e të çmendesha nëpër kanale të rrugëve, si ai i Deçanit, ose të burgosesha. Mua më ishte lëshuar trup e më heret burgosja. Si Sanije Hyseni, në Prishtinë, nuk do të bëhesha, edhe pse ishte e treta, ndër më të mirët e Kosovës.

Tani, e zura edhe një edukator të rrjetit të jashtëm, por që më ishte më shumë e më i shtrenjë se vëllau. Më përcjelli pa e ditur këtë punë. Më vodhi befas e më mxori prej zingjirëve të shtërnguar të dhunës.

Ishte një engjull me veshje e sjellje moderne!

Buzëqesha trishtë para tij. Më vinte ta copëtoj kohën, në të cilën jetoja.

“E pra, kështu e paska jeta e jonë! Qoftë fat, në pafat!...” – u dridha i tëri, në vetvete. “Faleminderit Zotit të Madh që më ka dërguar një engjull të mirë, pranë meje! Faleminderit!...” – dhe shikova drejt qiellit.

“Engjull është shumë për mua, me gjithë se mbiemri më lidhë me rrëfimet e fesë, por nuk jam ashtu aq fetarë, por laik. E ti je nxënës i veçantë për mua e shok i Martinit! Kurdoherë, llogarit në mua! Të kesh shumë kujdes, pa marrë parasyshë rrethanat! ” – dhe u largua, pa më shikuar.

Qeshë ngrirë në vetevete. As nuk e dija çka do të bëja e as si do të kaloja këtë katrahurë! Duhet të kisha kujdes, dhe do te ikja në Drenicë, te Daja Ahmet. Ai do të më udhëzonte se çka duhet të bëja...

Do të ruhesha nga çdo gjë që do të më rrethonte; nëpër rrugë e nëpër ecje, kudo e në çdo situatë...

Pa tjetër, do të ikja përtej shtetit, edhe pse më dhemb shumë...

 

 

Në fund, pikturë simbolike me pëllumbin e gëzuar për lirinë e fluturimit, në hapësirën e ndritshme të qiellit të kaltërt...

 

 

7.

 

Eh, ëndërrat! Asnjëherë nuk mbarojnë ato!...

Edhe në momentet më të trishta të jetës, ato e gjëjnë vendin e tyre. Janë të gjitha llojet. Për shembull, kur nuk kemi asgjë pranë vetes, nga ato që më së shumti i dëshirojmë që t`i kemi, me ëndërra i bëjmë si të qenuara. Ne i ëndërrojmë, derisa ato do të kthehen në realitet...

Ëndërrat janë pjesë e jona, madje të përkryera, edhe si ëndërra. Ëndërrat janë ëndërra, fantazi, meditime. Si do të ishte tjetër nga ajo që ke. Ato janë pjesë e ndryshimit të jetës; janë prirje e ndryshimit të gjërave!...

Në shoqëri, ne shikojmë përherë a janë ndryshime të mëdha; ndryshime të mundshme; ndryshime të gjithëmbarëshme, apo jo. Në bazë të ëndërrimeve tona, kur bashkohen me Forcë; i shërbejnë vetëm Dijes; e mbajnë krahun e të së Vërtetës; kthehen ngadalë në një përmbytje të përgjithshme. Aty është edhe largimi i bazës së huaj, qoftë edhe me luftë, dersa të përmbushet LIRIA!

Liria vërtetë apo e përgjithshme nuk do të vie, sepse e vjetra ka hedhë rrënjë të nëntokës, të cilat e pengojnë ose do të bëjnë prova gjithmonë, që të mos na vie LIRIA, aq më pak ashu siç e kemi menduar, me ëndërrat tona, me luftën e përpjekjet tona. Do të ketë thjeshtë rrotullimin e klasave, por e jashtmja do të kthehet brenda, midis kanaleve të padukshme. Tipikisht, është përpjekja e pashkëputur e atyre qenieve, për të na mashtruar nëpër ëndërrat tona...

Lufta e përpjekjeve të njeriut për një gjë që i themi se ka ardhur “liria”, nuk përfundon me kaq. Njeriu është ai që i ka krijuar ëndërrat dhe prap nuk do të pushojë që të gjëjë mashtruesit e ëndërrës së tij.

Mjafton që të ketë moral! Është njeri!...

Nuk është djalli, me pamjen e njeriut!...

Si okuptorët tanë!...

 

___________________________________________

 

___________________________________________

[1] Kjo fjalë nuk përfshihet në FGJSSH të AKSH-së, Tiranë 1980, e as në FGJSH të Mehmet Elezit, Tiranë 2007, por ajo është kanzeri i jashtëm i dorës apo këmbës, i cili kuqet e ajet, me dhimbtë të madhe prej fillimit, e shpërthen dikur në qelb. Niset e vogël dhe e merr tërësisht dorën apo këmbën, sepse shkon gjithnjë duke u rritur. Operatorët e prejnë atë pjesë. Babai i im e ka pasur në dorë të majtë, por dikur nëna e maroi barin prej luleve dhe bimëve të bokës, për ta lyer dy-tri herë në ditë. Ai shpëtoi pa e humbur dorën, por me dhimbë të mëdha…

 

[2] Me shkrim shqip, e fjalë serbisht: „Ky, është profesor në Gjimnaz dhe i afërmi i imi. Tjetri, është një nxënës i tij. Nuk janë ata që kemi pritur… A dini çka: ne nuk keni parë asgjë!“.