Brahim Ibish AVDYLI:

 

 

 

PËRMENDORJA E GJALLË E KUJTIMEVE

 

 

 

                   -Sokol Idriz Metës, [1]

                   në shenjë përkujtimi!

 

 

 

(sikur novelë, me nota autobiografike)

 

 

 

 

1.

 

Atë mëngjes u ngrita befas e paprituarazi nga një ëndërr si e gjallë, me pamje të ndritshme. Zëri i dëgjohej mirë. Më dukej se ishte një emër i njohur nga fëmijëria ime. Nuk e shihja mirë nga drita, sepse qëndronte pas diellit, por zëri më dukej si i njohur. Isha i djersitur nga kjo ëndërr dhe u zgjova. Më shkonin djersët qurk nga balli. Qesh munduar që ta gjëj kush ishte, por nuk arrija. E thërrisja vazhdimisht, si i humbur:

“Eja, eja, pash nderin e të ulemi së bashku! Eja këtu, poshtë, sepse kam shumë mallë e nuk të shoh! E di se të njoh, por nuk e di mirëfilli se cili je?! E mbaj në mendje tërë kohën, e nuk arrij që ta nxjerr në shesh të vërtetën! Ty të vjedh dikush apo shumë kush, për inatin tim, o shpirt i mbetur gjallë, nëpër kujtimet e mia! Për besë, të vjedhin nga çdo gjë, nga ambienti, nga njerëzit e vendit tonë! Nuk të lënë asnjë send nga ti! Të ruaj dhe të fsheh edhe në shpirtin tim, por tani, që u rrëzova në male të Shqipërise me veturë dhe u përplasa shumë, sa i theva edhe brinjtë, edhe gjak nxjerra prej trupit. Pastaj më hedhi vetura që rotullohej e përplasej andej e këndej, nëpër gurë e nëpër shkëmbij, direkt e me kokë përpara e në myshkun e një lisi të madh. Mu derdh gjaku në tru!... Humbën të gjitha gjërat që dija. Sikur ranë në një pus të thellë, të errët, e deri në mes toke! A e di këtë punë?! Vetëm të plas, sepse nuk ka tjetër!... Kështu e deshën ata që më zunë rrugën, të vdisja ose të shpëtoja, por nëse shpëtoj, të mos arrija ta nxjerr në shesh të vërtetën! Nuk e dëshironin që ta di se cilët më kanë hedhur aty! Ishte e tërë politika, me gënjeshtra, që e kishte organizuar këtë punë! Po, po. Rrugën ma kishin zënë me një bager të madh, e nuk kisha ku të rastis, pos me veturë teposhtë maleve, siç ra edhe njëfarë Oldashi, nuk e di a të kujtohet, apo jo, dhe u përplas me vdekjen...

Unë, mezi shpëtova! Nuk kisha tjetër rrugë pos të përplasesha papritmas me atë bager, pa e ditur, në një kthesë të maleve të Shqipërisë veriore, e do të kisha eksploduar me makinë nga përplasja, nga benzina dhe shpejtësia ime, ose do të kisha provuar të shpëtoj maleve teposhtë, me lisa e gërgje, pa e ditur se ku ishte vdekja! Baba i im thoshte: vdekjen e ke ma afër se sa këmishën e veshur! Kam mbetur gjallë, nëpër vdekje!... Tani, edhe ty, të kam harruar, por të ndryej në shirtin tim, e nuk ta gjëj asnjë shenjë! Për besë, asnjë shenjë dhe asnjë fjalë, as fotografi dikud nuk gjëjë për ty!... Kjo nuk bëhet, kjo nuk mund të durohet!... Kjo më dhemb shumë, në zemër e në shpirtë!... Sorrollatem andej e këndej, por nuk e di si do të mund të gjëj?! ... Eja, pash nderin e Zotin e Madh, këtu pranë meje, sepse nuk të shoh dot, prej dritës së diellit! Është e fortë kjo dritë, sa të më merren sytë! Nuk mund të shoh dot! A e di sa dhembje është kjo dhembje?! A e di sa më dhemb në shpirt kjo gjë?!...”

Qëndroja në atë ëndërr të ndritshme e pritja i tendosur të më përgjigjej një kohë të gjatë. Nuk e di se sa e pritja! Koha nuk matej në ëndërr.

Ai shmonte [2] e shmonte, pastaj fliste ngadalë, me një zë të fuqishëm, por largë, sa mezi e dëgjoja:

“Ah!... Më dhemb më tepër shqetësimi yt e vuajtjet tuaja, sepse... kam ikur nga ajo botë!”...

“Po si ke mundur të ikësh, më thuaj?!” – i shqetësuar isha me fjalët e tij.

“Të gjithë sa jemi të lindur në atë botë, do të vie dita që do të tretemi, siç jam tretur edhe unë... Por, prap jemi dikund, në botën e përtejshme!...” – më tha ai, por e ndërpreu, me shmime të shpirtit, që edhe unë i dëgjoja thekshëm.

Isha në një ëndërr të gjatë. Nuk e di ku filloi e ku mbaroi. Por, këto i kisha mbajtur në mendje. Nuk qetësohesha, jo! Edhe po ta preku zemrën, ajo rrah shumë e më shumë, si dita e rrëbyer nga suferinat!

“Shpirtat e këqinj janë në tokë! Ata nuk dalin prej andej! Janë në errësirë të pashmangshme, flakës së përhershme të djegurave! Ti e di këtë punë!... Por, më thuaj, pash nderin, pse fshehesh prapa diellit?!” – ia ktheva.

“Ke nevojë për dritën e diellit! Zemrën e ke! Aty më ndjenë edhe mua!... Dal, pas Diellit, sepse askush nuk e flet për mua një fjalë, në atë botë!... Të gjithë, më kanë harruar! Vetëm ti, jo, sepse më do!” – shtoi ngadalë e kuptueshëm, qenja që e doja edhe unë, patjetër, por nuk e dija cili është!

“Më dogje me fjalët tuaja! Më thuaj vetëm emrin tënd, emrin tënd, sepse askund nuk të gjëj!...” – i them prap, me nguti. Ai shmoi gjatë.

“A e shef këtë Diell, përpara meje?! Shikoje edhe njëherë! A e vërejte?!...” – shtoi ai dhe heshti me pyetje.

 

 

 

“Sigurisht që e shosh!! Madje, drita e tij, më verbon!”

“Atëherë, preke zemrën tënde e mbaje në mendje këtë Diell, për disa minuta, dhe do të kujtohet cili është që të ka dashur më shumë se sa të gjithë njerëzit në atë botë: cila është nëna e atij që e ka dashur nënen tënde më shumë se askend tjetër; dhe cili të mungon kaq shumë, e askund nuk e gjënë! Të thashë: pyete zemrën tënde! Mbaje në mend se në cilin vend mund ta kërkosh!” – u shpreh këtu dhe u ndal. Më la të humbur nëpër mendime.

Fluturova me mendimet e mia nëpër Atdhé, por nuk e dija në cilin vend do ta kërkoja. E harrova zemrën time. Atë hartë e kisha të regjistruar njëherë mbrenda meje e nëpër vendet ku lidhet qenia e ime, por nuk dija ku mund të ndalesha më parë! Dikur, u këndella pak dhe prap iu ktheva:

“Ndal, ndal!... Në cilin vend duhet të të kërkoj! Më thuaj, të lutem! E cilët njerëz do t`i pyes për ty apo për nënën tuaj, sepse ajo është si nëna e ime!”

“Ti e di ku mund të më kërkosh, e mos shko aq larg prej vetes, sepse do të humbasësh! Njerëzit?! Thua, njerëzit??! Po ku janë njerëzit sot?! Ata që i kanë pushtetet të ndara, nuk dinë gjë tjetër, pos të përjargen me pabesitë e tyre, me të hollat e rrejshme të asaj bote! Asnjëri nuk do ta marrë pasurinë në botën tjetër, në ferr apo në parajsë, por do t`i lë atje. A më ke pas thënë vetë, në banesën tuaj, se të hollat nuk janë gjë, pos letër e hekër, argjend apo diçka tjetër, dhe nuk i merr me vete, në botën tjetër?!... Hëë-ë!! Këndej, në botën e përjetshme, vinë me ty veprimet tuaja, e jo të hollat!”

“Sa vetë kanë hyrë nëpër banesat e mia, anë e mbanë botës! Ku e di se cili je pikërisht ti, që e mbanë në mendje këtë fjalë timen, të cilën e mbaj edhe unë në mendje, bashkë me disa fjalë të tjera, në vazhdimësi!... Thuama nësë nuk të kujtohet, ndonjë njeri tjetër, që ma nxjerr në kujtesë emrin tënd!” – i them, pak me nxitje e me shqetësim, sepse ai nuk e di emrin e vetë apo nuk do që ta thotë. Kjo gjë më prek pa masë.

Mua, nuk më ka ndodhur kjo, që ta humb emrin. I mas gjërat më të dijshme e më të paharruara, me njëra tjetrën.

“Të thash, mos më pyet për njerëzit, sepse ata janë dhënë pas partive të  pushteteve! Njerëzit e paktë, që janë dhënë me mish e me shpirt pas çështjes kombëtare të shqiptarëve, bashkimit të tokës së tyre në një Atdhé, që na e ka lënë baba i jonë i parë, ku bukës i thonë bukë e ujit i thonë uj, na shkelin pa mëshirë, deri në fund. Madje as edhe një pllakë me emrin tim nuk e kanë shkruar dikund, se ky ka qenë filani, e ka bërë këte, apo është munduar që ta bëjë këte, deri në këtë kohë, kur ka vdekur, sepse nuk e lënë as sot e kësaj dite çakejtë e mëdhenjë që të bëhet! Madje, edhe për babën tim nuk lënë gjë pa folur, sikur ka qenë një komunist; se ka bërë ate e këte; se paska vrarë e pushkatur ate e këte, e të tjera, por unë, kundrejt tij, që në rini, e bëra më të madhen, me punë e burg, e ajo nuk u bë! Ti, pyete zemrën, kush jam e cili kam qenë! E të them se ti duhet të më nxjerrësh nga zemra e jote e të më bësh një varr kujtimi të përhershëm!” – tha, me thekse të mëdha, që të më mbetej për herë në kujtesë.

Mu mbushen sytë me lot, jo vetëm për atë çështje, por për faktin se paskam zemrën aq të madhe, e nuk e dija përse të tjerët e harrojnë.

Si kanë kaluar aq vite dhe si e kam lënë pa e nxjerrur prej zemrës sime këtë burrë?! Zemra ime qenka e vogël para botës, por e gjallë! Dridhet dhe shpërthen! Dridhet e tëra, por nuk vdes, sepse unë i kam fajet për ta, përse nuk i kam nxjerrë me kohë, aty ku e kanë vendin e përjetshëm!...

 

2.

 

Po kërkoja diçka nëpër librat e mia dhe nëpër bibliotekë, pa e ditur se çka po kërkoja, i shqetësuar tej mase. Po dridhesha. Diçka nuk po e gjëja. Madje, as emrin e atij që mu paraqit në ëndërr, as vendlindjen tonë, sepse ajo ishte largë nga Zvicra. E kisha harruar edhe kafen time që ta pi.

Ndër të tjera, më ra në dorë elegjia e vjetër, e shkruar me aq mall për vendin ku kisha lindur unë, për çdo gjë tjetër të vendlindjes sime. Ishte unikat dhe e publikuar në librim, “Gjuha e dheut tim”, të botuar në Shqipëri dhe të sakatuar atje e në Kosovë. Poezia e hapur e mbante vetëm vendin dhe vitin e shkruar të saj: “Wien, 1995”. Po pse e mbante “ Wien, 1995”? Ajo ditë, qe një ditë me diell dhe gjithçka tjetër që na e sjellë pravera.

 Po, po. Pranvera ishte, por i mbetur largë! Isha pa atdhe! E kërkoja kudo e kurdoherë, prej Vjene e deri nëpër ëndërrat e mia! Libri quhej “Gjuha e dheut tim”, e elegjia nuk ishte prej vendit tim, prej tretdheut, pra dheut të largët, ku po tretesha prej çdo gjëje, edhe prej mallit për atdhé!...

 

 

Më ranë lotët e parë, deri në fund të mjekrrës. U shkëputa pak nga ajo ëndërr e natës dhe u treta nëpër vargjet e kësaj elegjie. Po, po, elegji ishte, por kush do ta këndoj, sepse edhe gurët e lisat, kalldrëmi dhe qytetet ishin dridhur nga dhembjet e mija! Dhembja nuk po më lë askund të qetë!

 

MALLI PËR TË PAKTHYEREN

 

 

-Elegji mërgimi

 

 

Më dogji malli, o Zot, për arën time

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

lumin poshtë saj dhe shelgjet e bleruara

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

cicërimën e zogut mbi rremb të qershisë

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

për lojën time dikur mbi lule shëngjergji

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

malli më dogj për zërat e fëmijve oborrit

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

qortimin e thekshëm të babait, lavrës së pllugut

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

përkëdheljet e harruara të nënës, që në fëmijëri

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

për gocën e ëndërrave të mia, që kur nuk erdhi

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

për lugjet, kodrat, fushat, pyjet e vendlindjes

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

për çdo pëllëmbë të dheut, zallit e gurëve

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

për sythin e pranverës, barin e dushkun e ri

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

për tundimin e rrezes së parë, atje, mbi shtrojë

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

për bubullimat e papritura të reve, ditës

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

për tingujt e Radio-Prishtinës, shqip, me çifteli

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

për lojën e paktë me top, në fund të livadhit

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

për dashurinë prindërore, që prore më mungoi

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

për opingat e llastikta dhe baltën e tyre

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

për buzëqeshjen e sinqertë, tretur kaherë

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

për kullat e veçanta, dallëndyshet nën strehë

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

për ata që shkuan dhe kurrë s`do t`i shoh

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

për zërin e tyre, fjalën, përshëndetjen e ngrohtë

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

për vrapin rinor që u shkreh përtej kodrash

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

për perëndimin magjik të diellit, mbi Shkelzen

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes...

 

për kthimin e sërishëm të çdo gjëje në jetë

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

për dëshirën time të vdes vetëm në Kosovë

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes;

për pamundësinë që të lind atje, përsëri

-e fjalë nuk gjëj prej dhembjes!...

 

                      *****

 

Përcëlloni pra, përcëlloni, o etjet e mia

duke vrapuar pas një fëmije në kujtesë

me ato pamje të pashuara dashurishë

që shkrumb m`i bëri koha nëpër damarë,

 

e pafuqishme është dora për të mbajtur pishën

që e ndriçon luginën e strukur të dëshirave

nëpër ato rrugë kah lëvizi mosha ime...

 

Tani, jam kthyer në një trung të shkëputur

që kalbet nga mijëra kafshime dhembjesh

në gjollin e përbaltur të kujtimeve të hidhura!

 

 

Vjenë (Wien), 1995

 

 

Oooiiiiii! Ooooiii!... Më bien lotët, qurk e qurk, nëpër sytë e pështjelluar. Kjo ishte një dhembje prej njëmijë e një dhembje, tërësisht e veçantë, e cila do të më shkrumonte gjatë tërë jetës sime, pikërisht nëpër damarë, dhe do të më bëhej mu si një trung i shkëputur dhembjesh!

 Përderisa më ishte i ndaluar vendi im, vendlidja ime, e Atdheu i pa bërë- sikur dëshironte zemra, mendja e shpirti për ta parë të bërë njëherë, të lirë prej të gjithë djajve të mbitokës, në të gjitha anët, dhe me engjujt e shtruar kudo për dhé, për vdekje, por edhe në Shqipëri, ku ishin sforcuar armiqtë e bredshëm, të orientuar kah sllavo-komunizmi; madje në pjesët që thirreshin me emra të çuditshëm, e qante përtej tragjedisë lulëkuqja ime! Anë e përtej- kisha udhëtuar nëpër Evropë: në Bremen, Hambug, Bruksel e këndej, deri në Vjenë! I kisha rënë anë e përtej tërë Zvicrës, tërë Italisë e Shqipërisë, etj. Nuk arrija dot ta qetësoj shpirtin tim, brenda kësaj bote...

 

 

Kanuni i Lekë Dukagjinit, vepër postume, përmbledhje e kodifikuar prej At Shtjefën Konstantin Gjeçov, historian, etnograf, pedagog, poet, përkthyes, mbledhës i folklorit, etj., botuar nga Variety, Prishtinë 1995.

 

 

Çka do të shikoja unë; çka do të bëja unë; çka do të gjëja unë?!... Shfletoj nëpër libra të ndyshëm; nëpër fletë; nëpër shënime, ... e çuditërisht më ra në dorë vepra e Kanunit të Lekë Dukagjinit, vepër postume, një përmbledhje e kodifikuar prej At Shtjefën Konstandin Gjeçov, e botuar nga SHB “Variety”, në Prishtinë 1995. Nuk kisha kohë të shoh ligjet tona, edhe pse bota nuk i ka kaq bukur të ruajtura e të botuara, në atë kohë, por çuditërisht mu ndal dora te porteti i Lekë Dukagjinit, dhe lartë shkuante gegërisht e bukur:

“Ambëlemë rrespekti!... Zotit B. Avdyli!! 11.05.1995. Wien, Ylltar Trolli”.

Mu morën mendtë! Mu sjell toka për rreth! U shemb bota ime! Prej Lindjes dual Perëndimi, e prej Artikut doli Antartiku! Kaherë e kisha planifikuar një tregim për këtë Yll, në mesin e miliardave yjeve të tokës sonë, që duket në fund të asaj hapësire yjesh, me shkelqim! E sa herë që e humbja drejtimin tim, i pari ishte ai yll, i cili po shkëlqente, e sikur ma tregonte prapë udhën e humbur. Ndoshta, më dukej se vetëm unë e shihja! Ç`e do më tepër?! Nga trolli kisha dalur e për trojet tona po përpiqesha; kundrejt të gjithë armiqve tanë: zagarë, qenjsh, hijena dhjetë fish më të mëdha, që ngërdheheshin me thonjë e tyre të mëdhenj, si tigrat; por nuk e dinin ata se kishim të bëjmë me Shqiponjat e Zotit të Madh apo të Gjithësisë, e ata ngelnin këtu, nëpër baltë, si derrat, apo pështilleshin rrotull, si gjarpërinjt, nga nëntoka!...

E duke e shikuar këtë nënshkrim të bukur, prap me shkuan sytë te data: 11.05.1995. E shikova edhe një herë elegjinë e përkryer. E solla në mendje se për këtë burrë të vogël në tokë, por të madh në shpirt, kisha shkuar në Wien, pikërisht në këtë kohë! Maji, ishte muaji i pranverës së gjallë; atëherë kur të gjitha lulet qelin mirë; bimët ngrehin kokë; presin dorën tënde që t`i punosh; dhe Dielli të buzëqesh kah zeniti i zemrës!

U ula, në tokë dhe mjekrrën e shtërngova disa herë. Si t`i harroj gjërat më të besuara e më të afërta, pa i përbushur gjërat më të rëndësishme, apo të ka fshirë kështu përpara furtuna e huaj e të sjellë vërdallë, e nuk të lë as kohë që të mbahesh, p.sh. në gurë, në tokë, në diçka të fortë, në gjenezë?!

As emrat nuk i mbanë krejtesisht në mendje, sa herë të duhen! Harrohen, pa pritë e pa menduar! I thua, si e ka emrin nëna e jote, se e kam harruar, por ato janë të veçanta, madje plotësisht të veçanta e të pështjellohen. Emra të çuditshëm ngjesin shqiptarët, madje nën ndikimin e huaj!

Ç`e do! Edhe numra po t`i kishim emrat, prapë harrohen! Sa numra janë në botë?! Njerëzit e shfrytëzojnë 5% mendjen e tyre, e kjo nuk do të thotë se dinë diçka, sepse 95% nuk e shfrytëzojnë mendjen. Edhe po t`ua falësh më tepër, p.sh. “10% të mendjes e shfrytëzojnë”, po t`i pyesish, të thonë se bëjnë për të mirën e njerëzve, por realisht t`i shikosh, e shfrytëzojnë keq e kundër njeriut, sepse më parë i ipet të bëjë çka nuk e do njeriu, çka nuk do ta bëjë; çka nuk është mirë; çka nuk i shkon për së shtati atij, etj., etj.

Gënjejnë; marrin me mashtrime prej njerëzve, vjedhin, i dërgojnë pjesët më imta të atomit prej Zvicre e derin nën Vatikan, sepse janë kundërshtarë me Zotin e Madh, e thonë se ata janë “me shkencën”. Nuk e llogaritin aspak Thotin- ylliro/iliro-alban prej Egjyptit të vjetër apo arbër/arban, para erës sonë, kushedi sa mija vite, dhe nuk po marrim tjetër gjë nëpër duar.

Je gënjeshtar, por nuk je i drejtë! Atëherë shkon rrugës së djallit; vjedhë, helmon, vret me të pabesë, zhduk njerëzit e vërtetë, ata që janë në të drejtën; ata që janë kundër keqes, gënjeshtrës, të shfrytëzimit të njeriut nga njeriu, të klasës nga klasa, të popullit nga populli; që janë për shkatërrimin e një kombi, apo “të pakicave kombëtare”, sepse vetë ata i kanë “krijuar” shtetet antikomb; i përziejnë etnitë, dhe i quajnë “pakica”?!...

Me një fjalë, sundon me të rrebtë e padrejta dhe “krijohen” artificialisht “shtetet”, madje çka nuk ta merr mendja, për fetë, që i ka krijuar x-njeriu, për t`i pasë njerëzit budallenjë për rreth, në shfrytëzim të tyre!

“Njëriu është ujk për njeriun” – thotë proverb(j)a e vjetër apo “Çka nuk të do shpirti ty, mos ia bëj dikujt tjetër!”, sepse je në kundështim me Zotin e Madh, siç na mësonte Thoti, që mendonte si Zoti (Thoti është thoshte, Ai që thotë ate të cilën dëshiron të na thotë Zoti, prandaj e quajmë THOTI!), e asnjë popull tjetër nuk e ka ketë “pro-verb”, por kombi yllir, “ilir-shqiptar”, e ka!

Të gjithë na shtyjnë më ngusht e për ngusht, që të jemi kundër vetvetes; kundër gjenezës sonë të madhe; kudër krijimit të botës, etj..., dhe i duan apo i përkrahin pa pushim ata që nuk janë krijuar më parë se ne; që nuk kanë ekzistuar fare për mija e mija vite, e tani, na shtypin me dhunë e me genocid të paparë, se ata na qenkan ardhur prej qiellit më përpara se ne; e ditkan t`i sigurojnë të gjitha në UNESKO, por ne, jo-jo, kurrsesi!

Ne, që jemi të parët, nuk e meritojmë të jemi pranë popujve të tjerë, në këtë botë! Ah, Zot!!... Bota, edhe ajo, është e çthurur!...

Bashkë me ta, por jo baras me ta, e diku poshtë ndaj atyre, janë çthurrur edhe shqiptarët. Paskan krijuar tani poli-a-tikat e tyre dhe gënjejnë si gënjeshtarët më të mëdhenj! I harrojnë më pari ata që kanë qenë në fillim e gënjejnë popullin e tyre se ne nuk ekzistojmë askund, në shpatull të pulës! Na harrojnë madje me qëllim, si me përdhunë, të zhdukur e të lënë pas dorës, pa asnjë fije të respektit! Përkundrazi! Na i kthejnë të mashtruar me poli-a-tikë djemtë tanë që të na rrahin apo të na vrasin, sepse kështu “e merituekemi”! Revolet ua ka dhënë “dikush”, sa për këtë veti dhune e të shfrenuar! Nuk e thojnë se janë serbët, serpentët!...

Askujt nuk i bie në mendje që të mendoi për neve; a jeni apo nuk jemi; a kemi qenë dikund apo nuk kemi qenë; a kemi ekzistuar me të vërtetë, apo nuk kemi ekzistuar; a kemi marrë frymë në tretdhé (e dheun tonë, copa-copa, na e vjedhin nën këmbë! Ua shesin apo ua falin armiqve tanë më të rrebtë dhe thonë se e mbrojnë tokën e stërgjyshëve. Kemi vdekur kaherë!)! As emrin nuk na e shkruajnë askund, që të mos mendohet kjo gjë!...

Jo, jo! Nuk e shkruajnë të vërtetën! Sikur jemi të zhdukur, nga kjo botë! Në fakt, ka pasur të drejtë YLLTAR TROLLI, i cili më thotë në ëndrrën time, se “as edhe një pllakë me emrin tim nuk e kanë shkruar dikund”. Më rrjedhin lotët, aty per aty!! Po cili shkruan për këta lotë?! A i sheh ndonjëri?!...

 E shfletoj edhe njëherë revistën “Dardania”, numër 4/1995, të botuar në vitin e katërt, një revistë 240 faqe në gjermanisht, e bërë nga Skender Gashi, të cilin e njihja, por ai nuk më kujtonte. Është e shënuar me 11.05.1995, në Wien, nga Ylltar Trolli: “Simbol kujtimi... Shokut B. Avdyli”.

 

 

Dy përkushtimet e Sokol Metës, të veprës së dhënë e revistës Dardania, nga Vijena, me 11.05.1995, në përvjetor të garave tona të shkollave fillore dhe të veprimtarisë sonë, të rritura e të futura në katrorë, prej meje...

 

 

Kam qenë shok i ngushtë me te, që prej fëmijërisë, dhe shok i vërtetë; pra jo një shok shkolle, as shok pune, por shok i tërë jetës! E nisim rrugën e jetës së bashku; i kemi të njëjtat domethënie e qëllime dhe e dërgojmë nga pak përpara dollapin e saj, ashtu siç duhet të ishte.

Kam qenë në vizitë zyrtare te Ylltar Trolli, në Wien. Po pse e quaj “Ylltar Trolli”? Sepse, ai iu bë fli (therror) trollit të babës; ishte Yll, si yjet e qiellit!...

 

3.

 

Fëmijëria na kishte lidhur së bashku, prej fëmijërisë. Ishin takuar të dajët, në Ponoshec. Kishte ardhur me nënën dhe motrat. Atëherë, ka qenë i vetmi djalë i babait, që i kishte humbur fija, e nuk i binte në vijë të drejtë “thash e themeve të hallkut”[3]. Disa ia lavëronin, e disa ia ulnin.

Ai, kishte mbetur me shpirt të ndezur, shpirt të vuajtur e të përvuajtur, që duhej ta ndrynte në vetvete, sepse nuk ia duronte qenia e tij fëmijërore, të kundërtat për babanë e tij. E kishte babain, që e donte pa masë! Ia plotësonte, çdo dëshirë!

Dëshirat ishin të mëdha e të pasosura! Njeriu është njeri, një thërmijë e vogël e pluhurit, që sillet vërdallë. Ai, nuk është Zot, por në shembullin e tij përpiqen të sillen një numër i vogël i njerëzve. Ku kanë mundësi që t`i zënë të gjitha zbrazëtirat e kohës apo t`u përgjigjen me durim kohërave e provave të vazhdueshme, ose të plotësojnë të gjitha dëshirat e njeriut?! Jo, nuk kanë mundësi t`u përgjegjen të gjitha dëshirave të njeriut, sepse është thërmi!...

Unë, nuk do t`i kujtoj të gjitha! I di, por nuk merrem me to! Nëse dija ime është e hollë, si peni i gjatë, ai nuk ka fund. Po e shkëputi nga e kaluara, sikur ai që do të shkëputej nga e nesërmja. Ylltari po ngritej ngadalë, prej vuajtjeve të së sotmes, për t`u kthyer kundër të së nesërmes sonë.

Një ngjarje nga shkollat fillore e mbaj veçanërisht në mendje. Askush nuk e ka në kujtesë. Pllaka e tij është e gravuar me dritë, por kush nuk i ka sytë e mi, nuk e sheh si unë. E thash se ia kam vënë emrin e veçantë YLLTAR! Ylltari i shpërndante rrezet kudo, e pastaj do të ikë një ditë i vetmuar dhe në qiellin e pa skaj, si vetëtima. Kush e ka të regjistruar në mendje; kush e do me zemër; kush e ëndërron si të tillë, të shkëputur prej të tjerëve, të cilët ia ndukin rrobet e leckosura për ta ndalur afër vetes, e të mos fluturonte nëpër qiell, etj., ai e sheh kur të dojë këtë djalosh.

Ta dini, ju të mashtruar prej djallit, se ai është yll i kohës sonë. Yllit të vogël prej qiellit në tokë, ne nuk i kushtojmë rëndësi. Por, njerëz të veçantë, si binjak, ngjiten hapësirave pa mbarim. Disa janë yje të mëdhenj, sa drita e tyre na verbon, e disa janë yje të vegjël, të cilët prapë nuk i vërejmë, por ylli i madh i merr nën sjetull të gjithë dhe në shpirtin e tij të zjarrtë ua ngritë nga një përmendore të pavdekshme. Nëse e keni një fije drite, shfletoni nga pak të gjitha faqet e kësaj nate, e kapuni prej yjeve, sepse mbeteni në errësirë!

Unë, po kthehen si vetëtima e zjarrtë nëpër shkëmbinj, ku qe dënuar ylli i madh prej demonëve të hershëm me katran të katranit të madh, në Shtrazë të Patokut, të Molliqit, në krah të shkëmbijve. Aty takohem me murmurinën e tmerrshme, te kodra e madhe e furrave të gëlqeres. Të dytë, si fëmijë, po ngriteshim aq lartë, nëpër hapësirën e qiellit, sa të shkëmbejmë pak dritë!

Errësira dhe drita nuk dallohet. Verbohen ata që nuk e dinë se çka është dritë e çka është errësirë. Kufirin e ndarjes së tyre e mbajnë djajtë. Vetëtima i qëllon të gjithë djajtë e errësirës. Qenia njerëzore nuk e di këte!

Nuk ishte një takim i rastësishëm, por ishte një takim i qëllimtë. Ata që donin të na mbledhnin si shembull të diakronisë së kohës, ne të dy, një prej Morine, të Malësisë së Gjakovës, e njëri prej Kallavajit të Botushës, të takuar shpesh në Ponoshec, u takuam aty, në Molliç, që kishte gjithfarë njerëzish, edhe të pushtetit, por edhe të fesë, e në anën tjetër i kishim Botushën, që kishte shembullin e keq prej Sylejman Agës. Njerëzit e tillë na i sillnin punët vërdallë, madje edhe në Ponoshec.

Mezi e pritëm këtë takim, në një qiell të pranverës, që ishte qiell “i zymtë”, por që do ta zbarrnim me lojën tonë.

Ishte ditë “e majit të luleve” dhe ne e mbanim në piedestalin tonë. Pushteti serbo-jugo-sllav e quante “maji i kuq”, aq sa patën bërë prova gjatë luftës së dytë “çlirimtare”. Për ata që e dinin këtë gjë, ajo nuk ishte “çlirimtare”, por një luftë sllave për të riokupuar tokat e shkëputura shqiptare. Ne ishim ende të rinj e mjaft të stërvitur për lojë, me futboll e me trajnime. Qenë në shkolla fillore. Ishim mbledhur të gjitha shkollat fillore prej Junikut e deri në Babaj të Bokës. Juniku ishte atëherë pjesë e Gjakovës. Lojërat i kishin të sistemuara në dy gjini: hendboll dhe futboll. Pak kush e luante volejbollin, e shumë më pak kishte që e luanin basketbollin. Qeshë mësuar të dajët e nënës, në stadiumin e qytetit “Shani Nushi”. Isha shumë më i shkurtër, se sa e kërkonte loja e basketbollit; i shpejtë në lojë, por më i shkurtër. Edhe në Ponoshec e kishim basketbollin. Ekipin më të mirë prej dajallarëve të mi e kishim ekipin e futbolit, ndësa femrat e patën bërë emrin më të mirë në hendboll. Tezja ime më e dashura, Fitneti, ishte bërë mjaft e njohur në këtë lojë.

Unë, nuk e lëshoja topin e ndojnërit deri në gollë, sepse isha i shpejtë dhe i lëvizshëm. Isha i përgaditur për lojë, sa mbrojtjen e bëja në të dy krahët, edhe në të majtën, sepse në të djathtin nuk u lëshoja udhë. Kur nuk e dinin, ua vjedhja topin nga këmbët dhe e fluturoja më tutje. Bënim prova ta koordinonim lojën me sulmin, por ata luanin më tepër për vete. Shikonin që t`ua bënin golë kundërshtarëve. Shpesh dështonim.

 

 

Kur vinte ndonjë ditë djali i dajës së dajëve të mi, e qëlloja edhe unë te dajët, pra prej Kalavajit të Botushës, gëzoheshim shumë. Babaloku ishte detyruar që ta kthejë edhe gruan e kushëririt të vet, sepse nuk kishte tjetër mashkull të rritur për martesë, në atë shtëpi. Edhe të parën e pat kthyer, prej migjës së vet. Ishte kohë pas lufte! Varfëri e madhe! Ishin vrarë shumë qytetarë. Atij, nuk ia donte shpirti të kthejë gratë.

Përkundrazi. Ishte kundër kthimit të grave! E nervozonte ky rast, por nuk kishte çka të bëjë. Vendosnin pa e përfillur ate burrat e moshuar. Gruaja e dytë ishte shtatzënë. Burrin e saj e kishin vrarë partizanët, te ura e tabakut. Kur u lind ai djalë, babain ia kishin vrarë armiqtë gjatë shtatzanisë së gruas. Kurr nuk e kishte parë babain e vet. Babaloku vuate edhe për këtë djalë. Përpiqej t`ia kompensonte mungesën e babait të tij, pa i treguar shumë për të kaluarën dhe të atin. Të tjerët, i kisha gjysëm-dajë nga ana e Babalokut [4], e jo këtë djalë që e rriti!

Ne, gëzoheshin të gjithë me Ylltarin, sepse ishte portier i shkëlqyer, në tërë Rekën e Keqe.[5] Kur kishim kohë të lirë, i ftonim që të luanin. Kishim luajtur edhe në shkollë, por edhe pas shkollës, nëpër Arëza, ku i patëm vendosur portat e drurit. Në fakt, Ponosheci i pat bërë dy ekipe: ekipa pro-pushtetit dhe kundër pushtetit, të cilat ne i ndanim pa e ditur askush se përse i ndanim, në “ata” dhe “ne”...

Shkurt, sapo e dëgjuam se Ylltari ishte me ekipin e Junikut, portieri ynë, Fatmir Rama, që ishte i trenuar shumë mirë, madje në ekipin e Shishmonit, na tha prerazi: “Ah, edhe ky ekip qenka në këtë lojë! Ne, i lamë duart!”.

Shkurt, nuk do të merrem me tërë atë turnir të mbarë shkollave të Rekës së Keqe, e as me lojërat e ekipeve të femrave, sepse ishim larë tërësisht me djersë, në këtë ditë të majit. Ishim përpjekur nëpër të gjitha lojërat tona, për t`i vendosur gjurmët e rinisë së mirëfilltë, e jo të bëhet ashtu siç e kishte planifikuar pushteti, por siç e dëshironim ne. Qe ftuar edhe ekipi i Radio-Prishtinës, i cili po i trasmetonte direkt lojërat tona. Ne e përcillnim zërin e tyre përmes rritësve të mëdhenj të zërit. Në fund, fitoi ekipi i Junikut vendin e parë, me një gollë më tepër që na e dha neve, ndërsa ne mbetëm ekipa e dytë në konkurencë, megjithëse portieri ynë, Fatmir Rama, po angazhohej maksimalisht. E mora pak me të mirë, sepse deshi të shprehej në lotë, por unë nuk e lashë të qajë. E pata shok të mirë. U përpoqëm tërë ditën që të fitojmë, por nuk kishin sulm të mirë e nuk e patëm një portier si Ylltari.

Na mbetet në kujtesë përgjigja e tij, para mikrofonit të Radio Prishtinës, me zërin që i mbushej frymë:

Pyetja: ju jeni një lojtar i shkëlqyer, që patëm rastin t`u shohim. Lojtarët e ekipit tuaj, të Junikut, ishim shumë të organizuar. Çka mund të shtoni për ekipin tuaj?

Përshegja: Juniku është fshati më i madh, në këto anë. Edhe të rinjtë janë të organizuar më mirë. Suksesi ishte i joni. Ne kemi luajtur me nivel.

Jo vetëm se qemë të mirë në sulm, por e organizuam lojën për ekipin tonë, e

jo për individ. Ju e keni parë vetë. E kishim mbrojtjen shumë të mirë, sikurse sulmin. Isha portier i mirë, megjithëse e kishim një ekipë të Shkollës Fillore të Ponoshecit, si kundërshtare, të cilët jo vetëm se dua t`i përshëndes; jo vetëm se i kam të njohur që më parë; jo vetëm se aty kam nipa dhe mbesa, p.sh. mbesën tonë, Fitnete Ahmeti, e cila luante bukur në hendboll, për Ponoshec, por dua të them se janë shumë të mirë. Jam i mrekulluar për lojërat e tyre të shkëlqyeshme. Ponosheci ka lojtarë e lojtare të shkëlqyer.

Nëse më lejohet, në emrin tim e në emrin e tërë ekipit tonë, e përshëndes nga Morina, Brahim Ibish Avdylin, i cili ka qenë mbrojtës shumë i mirë, në tërë ekipin kundërshtar, në ekipin e Ponoshecit.

Ai është jo vetëm një nxënës shembullor, por edhe lojtar i mirë! Të ishin në një ekipë, do të kishim bërë një emër në tërë Krahinën Socialiste Autonome të Kosovës. Por, le t`a pranojnë humbjen prej nesh! Tani, e kanë vendin e dytë!”

Ishte kjo një vetëtimë e murmurinë në qiellin e hapur! Të tjerat, nuk po i përmendi. Kishim miq e kishim armiq të përbetuar në Molliq e në rrethinë. Sllobodani ishte mësues në atë shkollë dhe e dinte shqipen. Ai, e kishte rrethin e vet, edhe ndër milic. Një milic të Molliqit e kisha përherë kundër vetes sime, por ai nuk kishte gjasa të më zë “me pelë për dore”.

Të dyve, që atëherë, na u lëshuan të zezat!...

 

 

Shtëpia muze e At Shtjefën Konstantin Gjeçov. Gjeçovi u lind në Janjevë të Kosovës...

 

 

4.

 

Ylltarit, që ishte një djalë i veçantë, e fliste me gjuhë edhe letrare, sado që ishte një djalë i babait të tij komunist, përkundër asaj, ishte lëshuar edhe me lexime e mësime. Më kujtohet, që atëherë: parimi i dytë i dialektikës.

Ai, ishte ngritur vijës tjetër nga babai i vet: nuk bëhej në bindje të “komunizmit jugosllav”, por me bindje të komunizmit të Shqipërisë, sepse ishte prej dajëve të tij i influencuar. Shokët e tij, që i kishte zgjedhur vetë, ishin pikë-pikë.

Njëri nga ata, isha edhe unë. Më kërkonte ndonjëherë libra të veçantë, e unë, lexoja shumë. Nëna e tij, nuk e harroj kurrë, jo vetëm se kishte të njëtin emër të nënës sime, por na donte shumë e i përloteshin sytë, sa herë na takonte. Shesh herë i qahej nënës sime, se çdo të ndodhë me këta dy djem, me mua dhe djalin e saj, sepse të dytë ishin të dhënë pas leximeve, madje edhe për “andej kodrave”, por e kishte vetëm ate, Ylltarin.

Ia kishte falur Zoti i Madh në atë kohë vetëm një djalë! Përherë e kishin doen e tij. Nuk e dinin se si do të bëhëj shëndeti i Ylltarit, sepse përplasej shumë nëpër lojëra. Papritmas na erdhi lajmi i sëmundes së tij “nga mishi i egër”! Nëna ime u merzit pa masë!

Ne, “mish i egër” i thonim kancerit, i raftë gurit e drurit, e mos e provoftë tjetër njeri i gjallë! Ku mund të shërohej një gjë e tillë në vendin tonë, në Kosovë?! E dërguan mjekët në Beograd. Kjo gjë ishte edhe më keq! Nëna e saj dhe motrat, edhe pse e kishin tërë punën e familjes mbi kokat e tyre, tani qanin, për Ylltarin, për lulen e tyre të rinisë! Familja e tyre ishte familje fshatare, me tokë e ara të shumta. Nuk kishin aq të holla, apo nuk mund të shkonin atje e të rrinin me te! Mandej, duhet të flenin në hotel.

Kjo ishte vdekje mbi jetë e jetë mbi vdekje. Ende ishte djalë i hasretit[6] në shtëpi të tij. Nëntë herë i ra të bëhet në shpindë e deri në gjoks operacione! Nëntë plagë të mëdha i kishte në trup, si Gjegj Elez Alia! Ishte bërë shoshë me brisk! Edhe për ne, ishte një goditje e madhe, një goditje me shpirt! Nëna ime kishte biseduar me babën, por ai mezi na lëshoj që të shkojmë e të ndëgjojmë për te, sepse Molliq, Botushë e Kallavaj, nuk i kishte shumë “në qejfë”. Dihet, se i mbantë mënjanë, po folur shumë me ta. Në besatim, duke shkuar këmbë në Lloçan të Deçanit, ku i kishte dajët e tij, më pat treguar se përse i mbanëte zët në mendje, jo vetëm për komunizmin, por se në Botushë ishin edhe qenat e Serbisë, shpiunat e tyre të mëdhenj.

Shkuam dhe e vizituam, këmbë, prej Morine e në Kallavaj, përmes rrugës së malit të Brovinës. Ishte rrugë shumë e gjatë, por ne e bëmë këmbë.

Babai i tij ishte me Ylltarin, te armiqtë kombëtar, në Kryeqytet, e familja ishte rrah, pa te. Po aq sa e donte nëna e tij dhe digjej për te, ashtu qenë të shtruara motrat...

Mezi u kthyem në shtëpinë tonë. Babai e kishte mbushur Qukanin[7] me raki të kumbullës. Po e pinte vetë, në oborr, pranë dritares, në një postajë të vogël. Kishte punuar shumë dhe ishte lodhur. Pasi e përshëndetëm, unë, u ula afër tij, në bar. Dukesha se isha i goditur. Ai, disa herë më shiqonte, e kur e pa të lirë oborrin, më thirri dhe u ula në gunj, para tij:

“Shiko bre bir! Unë nuk e kam aspak shok babain e tij, por djali ka shpirtin e bardhë e përpiqet që të shkel ku i ka lënë baba i vet gishtat, me thembra! Pra, ate çka nuk e ka bërë i ati, do ta bëjë djali i tij. Ia njoh të gjithë dajallarët e dajëve të tuaj. Babai i tij ka qenë i lidhur këndej, e i biri do të lidhet andej gardhi!...” – foli papritur. Mandej, më vërente mua direkt e pa folur. Fundi i fundit, nuk e dija krejtësisht se çka do të më thoshte.

“Këtë gjë po e marr vesh Baba, por e pres përfundimin tënd, se ku do ta lidhësh!” – iu shpreha pas disa minutave, derisa më shikonte. Isha shumë i merzitur, edhe nga lotët e të gjithëve. Dihej, për shkakun e Ylltarit.

“E po, të duket pak lakonike... Nëntë varrë t`i ketë në trup, nëntëdhjetë gojë i hapë, kur ta kapë pandreku!... A po e di, bir?!... E kuptoj se e ke shok, por ruaju se të qetë prej fundit të barkut, kur ta kapë pandreku i pushtetit!” – e ndali bisedën, sepse qeshë ngarkuar shumë, sa nuk qaja! Nuk e merrja vesh pse baba i im, në fshat të Morinës, do ta dinte se çka zihet në pushtet të shtetit artificial të ish-Jugosllavisë për shqiptarët! Më përcjellte nga largë e nuk fliste shumë. Kur e do puna, thoshte nga një fjalë sa dhjetë vepra. Ai ishte rritur jetim, por bir i një kullaku shqiptarësh, në luftë për liri.

“E kam shok e nuk i njoh të gjitha! Por, do ta mbaj në mendje mendimin tënd!” – dhe e ula kokën, si i zënë prej bjeshkësh, në lug të qafës!...

“Edhe unë jam rritur me bjeshkët kalistrok[8], e nuk mund ta merrje me mend sa vështirë ka qenë? Por, e kam nderin e baballarëve tanë që ta dërgoj më përpara e ta shtoj trollin e tyre. Babagjyshi i shokut tënd ka qenë për troje tona! Janë familje e njohur dhe e rrespektuar, sa nuk dihet! Por, vetëm me politikë, baba i tij është kundër djalit, e djali mendon si babagjyshi i tij!” – foli shkurt e trup. E ngrehu edhe njëherë qukanin e pritke se a mos e kuptova tërësisht apo nuk e kuptova. Po më veneronte, si më parë, por përvoja që ia kishte dhënë vuajtja e madhe, ishte vështirë që do ta gjëja nëpër librat e mi.

E ngrita kokën menjëherë si ai dhe e vështrova me sytë e zgjuar, ndonëse isha i zymtë. Sikur më pyeti, me vetullat e mbledhura e kokën e luajtur.

“Kjo është sa një libër prej fundit të së vërtetës! I kuptova, të gjitha! Djali e babagjyshi qenkan një me mendme e, deri diku, edhe me veprime!”

 

 

Babai im, ndjesë pastë, Ibish Sadri Avdyli, edhe pse ishte i sëmuar, pak kohë para vdekjes, kërkoi t`ia bëja këtë fotografi, me kërrutë në këmbë, te muri. Hera e fundit, që u ngritë në këmbë...

 

 

“Çka mendova ti, pra! Po t`i them ato që nuk di njeri t`i thotë kështu, siç t`i them unë! Mbaje mendjen tënde; ruaje shoqërinë tuaj; mos i beso askujt! Edhe këto që t`i tregova, mos ia thuaj askujt! A më ndjeve ajo?! As shokut tuaj, mos i beso! Është i mirë, po i ka nëntë varrë në trup, e nuk i besohet!” – ma shprazi barkun e tij, sikur tërë botën me konfrontime të pazakonta t`i kishte aty. A mund t`i ziente njeriu, të gjitha dhembjet e kohës? Ishte shumë e vështirë kjo çështje, përderisa njërin e kishe më të mirë e dhjetë të ligj. Dukej pak më kontraverzë, sa të mendoje se të dërgoj në Shkup e të dërgonte në Shkodër. Apo, e kundërta. Nuk e dije se ku arrije apo po ku shkon. Të mos e shihje si fshatarë, e të ishte i veshur mirë, do të thoje se është tipikisht diplomat.

Shtatë diploma i mbane në xhep e nuk besoje se ai i njeh ato gjëra! Nuk e kishte as një klasë shkolle të kohës, sepse nuk e kishin lejuar të shkollohet, më së pari fqinjët, por si autodidaktë kishte mësuar të shkruaj e të lexojë, ndonëse të tjerët e kishin hedhur në pritë, për ta vrarë, madje disa herë...

“Nuk jam mjek, por fshatarë! Pushteti të rrah aty ku ty të dhemb!... Nejse! Shtatë herë në e paç vëlla, ruaju prej atij, sepse edhe ai të do më shumë se veten, por dhembja nëpër varrë tani i flet! Më dhimbset edhe mua ia djalë, por sëmundja e bën të veten! Po të them: ruaju prej tij dhe duaje! Por, mos i beso, sepse pandreku flet, edhe nesë nuk do goja të flet!...” – e nxjerri prej fundit të barkut, atë dhembje të tij. Më dhimbte edhe mua, por kësi fjalësh nuk i dija.

Unë, vetëm shmoja dhe e ula kokën, si të ishte prerë. Trarët e padukshëm me kishin goditur. Isha i ngritur në dy gjunjë, përpara tij, por me dukej se po më lëvizte toka për rreth meje. Isha në Shkup apo në Shkodër?!

Më tepër po më lëvizte bota, sesa dhembja. Nuk e dija se sa gjëra ishin të pamundura. Në shtëpi, do t`i ndëgjoja të sakta. Tani, edhe shtëpija po më rrotullohej.

“Babë, nuk jam mirë! Ti, fole aq shumë gjëra, të cilat, ma do shpirti apo jo, do t`i bluaj me veten time dhe askujt nuk do t`i them!” – thashë, derisa baba po më vërente. Ishte edhe ai i zymtë, në vetvete.

“Shko bir, shko, e shtriju në shpindë, në krevatin tënd. Do të kalojë edhe ky pështjellim.” – sikur më fishkëlluan fjalët e tij. Qeshë duke rënë në tokë prej shkallëve, sikur të mos më qëllonte motra e të më ndihmonte. I përzura të gjithë, kur rashë, madje edhe nënën. Ajo, shqetësohej se a mos më kishte bërë keq në Kallavaj ndonjë pije, apo diçka tjetër. Nuk e kuptonte miden e krijuesit, siç ishte. Ishte një mide e veçantë. Kishte shumë thartinë, në vete. Ishte turbulluar! Tani, kisha nevojë të jem me vetveten, se sa me të tjerët...

Në fakt, edhe njëherë isha shumë i shqetësuar për fatin Ylltar Trollit. Ai e donte patjetër Shqipërinë (siç na mësoi babai ynë t`i thoshim “andej gardhit”, pra Tropoja dhe e tërë Shqipëria!), udhëheqjen e tyre dhe Partinë e Punës, që ai e vlerësonte lartë, sepse “me atë parti e me punë e kishte bërë shembull në botë Shqipërinë”, e të tjera. Sa më përkiste mua, nuk i besoja komunizmit dhe as në Shqipëri, sepse ajo nuk i kishte zgjidhur çështjet kombëtare, por i kishte rrotulluar klasat. Në fakt, PKJ dhe PPSH, e kishin të njëjtën origjinë, ndonëse e luftonin njëra-tjetrën dhe të dyja akordoheshin prapë në luftërat politike kundër BRSS-në, sado që qenë të orientuara me Lindjen. Të gjitha shtetet e Lindjes kishin probleme me njëra-tjetrën, e prapë ishin të gjitha së bashku në luftë me shtetet perëndimore, sepse e kishin sistemin tjetër. Ne, e kishim të pazgjidhur çështjen kombëtare.

Na kishin mbajtur me dhunë, nën “Jugosllavinë”! Nuk ishim sllav, por ilirë! Tani, bashkimi kombëtar realizohej jo me rrotullimin e klasave, por me luftë propagandistike në këtë drejtim, që na printe Shqipëria dhe ishte nëna jonë e madhe, por e vogël në raport me të gjitha shtetet e Botës.

Duhet të afroheshim me bllokun perëndimor, SHBA e politikën e saj, e të zgjidhnim menjëherë çështjen tonë. Unë, kisha lexuar shumë, madje të të dy krahëve të mendimit.

Edhe baba i im thoshte se “një Plis të Bardhë e kemi mbi kokë, si andej dhe këndej”, e historinë e kishim shumë vjeçare, mjaft të bujshme. Pra, ishim i njëjti popull e komb, me të njëjtat halle. Madje, edhe malet tona i kishte zënë kufiri e nuk guxonim aspak t`i afroheshim...

Nejse. Po i kthehem prapë rrëfimit tim. Gjendja shëndetësore e paska shtruar për dhé! Edhe pse e doja, prapë nuk kisha gjasat që t`i besoj ndonjë gjë, edhe pse nuk do të më ndahej. Përherë do të qemë në të njëjtën rrugë të veprimtarisë, por ndaras do të jemi e nuk guxuakam t`i japim asnjë informatë sekrete dhe të punës sonë, njëri tjetrit..

 

 

Fotografi e mxjerrur nga varri i tij, dhe e vendosur në biografitë e shumta, dritë pastë!...

 

 

5.

 

Erdhi dita kur ishim në Gjakovë, me mësime, dhe e patëm marrë me qira unë dhe Sami Haxhiu një dhomë, në rrugën “Dërgut Vokshi”, pranë Çabratit. Të themi të drejtën, nuk ishte kurrëfarë “banese” për banim, por shtallë me blloka betoni, pa harason e pa lyerje për brenda. Ditaret ishin vendosur pa kasë, vetëm në muri, poashtu ishte dera e vendosur, që shtinin të ftohtë mbrenda.

E quanim “dhomë banimi”, por qemë bërë si shtazët në shtallë.

Vinte edhe Ylltari me motrën e vogël, Doruntinën. Më vinte keq, kur e shihja me të motrën. Motra e vogël kërkronte një vend pune, kështu që, kur do ta gjënin, do të qenë së bashu, në një banesë. Për mua, ata qenë vëllai i im dhe motra ime. Ku fleja unë, do të flenin edhe ata. Tjetër, nuk kishte!...

Një ditë, ndër bisedat tona, në atë banesë, sepse Samiu nuk ishte aty, ma tregoi Programin e Grupit Politik, për çlirimin e Kosovës dhe bashkimin e saj Shqipërisë, të cilin na e lexoi me kujdes dhe kërkoi që edhe unë të hyja në grupin e tyre. Sado që më pëlqeu shpjegimi i tij për programin, që e kisha unë programin tjetër, me buzëqeshje shtova se ky program ishte i shkëlqyer, por nuk ishte për mua, sepse i kisha të planifikuara studimet e larta. Qeshë poet e shkrimtar, madje në Gjimnaz isha Kryetar i KL “Migjeni”. Në kokë më vetëtinte shpjegimi i Babait tim, se Ylltari i kishte 9 varrë në trup, e nuk mund t`i besoja, sepse kur e rrokë pushteti, 9 gojë i hapen prej dhune! Duhet të gjëja një rrugë, e cila ate nuk e dëmtonte dhe nuk e hidhëronte, por të mos e kishte asnjë njohuri të veprimtarisë dhe mua të mos më rrezikonte. Në pyetjet e mija, se kush ishin ata që ia kanë besuar këtë punë, nuk ma tregoi mirëfilli Koodinatorin e Grupit, por më tha se është profesor i dashur i yti. Mund ta gjësh vetë këtë punë, sepse e ke mik!

Mua, më zbehu kjo thënie! E mora me mend se ishin të rrezikuar të gjithë. Shpesh shkoja rrugës për Brovinë, me një kali ose me autobus, së bashku me Ramë Zeqirin, i cili më njoftonte me ndonjë risi e dëshironte edhe ai t`i bëhesha mik, në organizatë.

Për dy anët më sileshin, bisedonim për të njëjtat gjëra, e asnjëri nuk më përvetësonte. Nuk e dinin nëse isha në të njëjtën organizatë edhe unë apo jo, sepse kur i këshilloja, deri diku, u dukej e njëjta gjë. Kështu, pa vonuar shumë, iu drejtova Ylltarit, me këto fjalë:

“Pa marrë parasyve se kush janë ata burra të vërtetë të shqiptarisë, a mendon se për 9 varrët e operacionit për mish të egër, i dashuri vëlla, po të zuri pushteti me “pelë për dore”, ti, je vetmi djalë për mallë, i nënës suaj, që e do pa masë nënën time, e ke vuajtur ti me sëmundje, por edhe pa banesë të veçantë e nëpër tokë, së bashku me motrat, që punojnë natë e ditë, që vetëm ti të bëhesh me shkollë e përparim,... ti rrezikohesh dhe ata janë të rrezikuar, me pushtet!” – i thashë atij, me fytyrën time të zbehur.

Zemra, filloi të më rahë.

“Pusheti sllavo-komunist duhet rrëzuar e luftuar me çdo kusht, së pari me propagandë të veçantë, që të zgjohet ndërgjegja te masat e gjëra, pastaj është puna e dytë, lufta çlirimtare!” – tha ai, si me breshëri.

“Jam i vetëdijshëm për këtë punë vigjëlente, por shëndetin nuk e ke të mirë dhe po i rrezikon edhe të tjerët!” - iu përgjegja menjëherë.

“Jo, jo, nuk i rrezikoj të tjerët! Prapaganda është propagandë dhe pritet që të ketë edhe arrestime e dënime! Për këtë çështje, jam i qartë! Detyra e marrur mbi vete, ka pasoja të mëdha, por mjafton që çështja madhore të ecë përpara!” – u arsyetua Ylltari, në punën e tij.

“Ka djemë e burra të organizuara në këtë Grup apo në këtë Organizatë, por janë të tjerë e më mirë prej shëndeti! Shëndeti i mirë sjellë vullnet të mirë dhe organizim të shëndosh! Mund ta marrësh me mend çka thotë Xhavit Hoxha, nga Juniku; Hajdar Salihu, nga Botusha; Ramë Zeqiri, nga Brovina; Muhamet Rogova, nga Gjakova; Marjan Shabani, nga Beci dhe Gjakova; Bajram Kurti, nga Smolica e nga Prizreni, etj. etj. Gjakova ka edhe mjaft të tjerë. Psh. edhe në KL “Gjon Nikollë Kazazi” takohem shpesh me Murteza Nurën apo edhe më të riun, Diamant Abrashin, me të cilët flasim për çështje krijuese e për çështje shqiptare! Ti je keq me shëndet! Të nevojitet një ngritje me shëndet të mirë! E mira është, të mos bësh asnjë punë në këtë drejtim. Të mos më tregosh mua, vëllai i yt, sepse gabon dhe ngutesh. E kap punën për të shpejtë! Kjo punë, do mend dhe organizim! E organizimin do ta bëjnë të tillët, dhe jo unë dhe ti!” – e qortoja seriozisht dhe i merrja si të mitë, intelektualë të mirëfilltë, por nuk ia lëja të hapur rrugën e oganizimeve të tjera, qoftë për mua. Hyja vetë në Organizatë e nuk u jepja Grupin ose ndonjë informatë se ku veproja. U qëndroja përballë, nuk i lëja pjesë të tjera pa i njohur dhe isha i veçantë. Ai qeshte dhe ndalej e më shikonte. Dikur shtonte:

“Të kam vëlla e më ke vëlla, por organizimet u dashka t`i lëmë në tjetrën anë! Hëë! I përmend intelektualët e zgjedhur, për të cilët kam respekt të mirë! Ndonjërin, nuk e njoh, por kam ndëgjuar ndonjë gjë... Je shpirt i madh e nuk zihesh pick!!” – qeshte, më në fund. Ma hjekte pak hallin edhe mua.

Pak ditë shkuan kështu e duke me lënë të qetë. Ishte një mbrëmje e të së merkurës. Isha duke shkruar diçka, në dosjen e letërsisë. Ca libra i kisha të shkepura nëpër odë. Samiu prap u desh të shkoi te vëllezërit, në fshat. Thashë, më mirë jam vetëm e po punoj. Isha i zhytur edhe në temën time. Kur befas, u hap dera e jonë. Futet befas me përshëndejte Ylltari, e pas tij qëndronte Doruntina. Në dorë e kishte një valigje të madhe dhe të dytë ishin të djersitur. U ngrita shpejtë e shpejtë dhe u bëra vend që të uleshin të qetë, në syngjerin e pështetur për muri dhe të shtruar. Krevata nuk kishte në dhomën e banesës. Ua vendosa edhe nga një jorgan pranë e pas tyre. Bëri prova Doruntina të ngritej e të punonte, por nuk e lash:

“Ti je motra e vogël e Ylltarit e mua më ke si vëllain tënd! Tani, je e lodhur. Po deshët, e kam edhe një peshkir, të fshini djersët.” – dhe ua lashë pranë. – “A jeni për bukë a për çaj?!” – i pyeta.

“Jo, kemi ngrënë!” – tha Ylltari. – “E ti, a ke çaj të bjeshkës!”

“Për fat të keq, nuk kam çaj të bjeshkës, por çaj blini! E kam mbledhur vetë! I kemi tre bli në fund të livadhit.” – fillova t`ua përgadis.

“Ku është Samia, se u desh ta marrë motrën me vete?” – pyeti dikur. – “Sonte, do të flemë këtu, sepse me një detyre të veçantë të kem ra në dorë.” – dhe u qesh, si me pahirë. Po i përgadisja tasat e mëdhenj për çaj, e jo gotat.

“Samia, u desh të shkojë në shtëpi. Po punon diçka, por nesër vjen në shkollë. Paske detyrë të veçantë, e kur të pini çaj, apo çlodhesh pak, atëherë edhe unë do të ulem e do të kemi çka flasim! Për fjetje, është pak ngushtë, por je në çdo kohë i mirëpritur. Nuk jam edhe aq mirë, por <bukë, kryp e zemër>, do t`i ndajmë së bashku!” – u thashë, derisa po ua bëja çajat. Dikur, u ula rrafsh, si i thonë “këmbëkryq”. Doruntina e kishte valigjen në krah të saj.

“A ka gjetë punë Doruntina?” – pyeta, duke i përcjellë herë njërin e herë tjetrin dhe duke e shikuar ndonjëherë valigjen e mbyllur. Thashë se mos ajo i kishte marrë plaçkat e saja, për ndonjë banesë.

“Valigja e saj është për të mirën tonë!” – tha ai, duke bërë prova të kërkojë e të ftohë çajin, në tas. – “Hëë! Qenka shumë i këndshëm, ky çaj!!!”

“Ka sa të duash në tengjeren e çajit! Mund të pini, një litër çaj!... Por, pyeta për valigjen, pasi e pashë se sa ishte lodhur Doruntina!” – shtova menjëherë. Ai, shikoi edhe njëherë kah dera, e cila nuk kishte luajtur nga vendi. “Dera, është e mbyllur! Ky muri, është i bllokave të betonit. Dritarja është lartë, në rrugë. Mendoj se a mos ka ardhur ndonjëri pas juve. Ata, mund të dëgjojnë. Përndryshe, kjo rrugë është në breg të Çabratit, e jo shumë e frekuentuar...” – ia shpjegova terenin, sepse e dija se Ylltari do të flas.

“Ah, shumë mirë! Qenka me të vërtetë shumë mirë!” – tha i kënaqur Ylltari. E largoi pak çajin për të bërë vend para vetes dhe iu drejtua Doruntinës. “Na e sjell këtu atë valigje dhe na e hapë. Këtu, jemi si në shtëpinë tonë!”

Doruntina u ngritë e mori valigjen dhe ia solli përpara. E hapi me çelës e kapakun dhe e lëshoj drejt meje.

Edhe unë u largova pak, për t`ia bërë vendin. Ylltari e shploi dy tri herë cohën e punës së dorës; ndau anash pëlhurën që po qendisej, me gjergjef të dorës së grave tona, me gjilpërë të ngulur, e penjtë përgjysmë nga qëndisja. Në to, ishte komunikata e shtypur me shaptilograf.

Ai, do të priste çka do t`i them unë. Isha më se i çuditur! Por, në vend se t`i flas, e mora një fletë të komunikatës e po e lexoja. Ata, të dytë, vazhduan të pinin çajin, derisa u mbaroi. Më lëvizte çehreja në fytyrë. Ishte i shkruar shumë bukur, por ishte i rëndë për shpërndarësit e saj. Gjendja e popullit shqiptar ishte qarë me lot. Padrejtësia shoqërore ishte lidhur me Lidhjen e Prizrenit e këndej, nëpër katrahurat e saj. Edhe atëherë, në përpjekje për liri e pavarësi të Shqipërisë, gjendja e popullatës shqiptare, jashtë kufijve të këtij gjysmë shteti, ishte sakatur tërësisht nga Fuqitë e Mëdha.

Pjesa dërmuese e tyre, ndodhej në Kosovë. Ata nuk i gëzonin aspak të drejtat minimale të tyre. Këto të padrejta ishin përmbledhur një nga një. Ato ishin më kryesoret. Nuk ishte koha e të padrejtës politike, që nga Konferenca e Bunjajit, gjatë Luftës së Dytë Botërore. E drejta legjitime e popullit shqiptar, që të vendosë vetë për bashkimin me Shqipërinë, pas çlirimit të vendit, ishte shkelur pa mëshirë.

 Menjëherë pas luftës dhe Rankoviçi, erdhi kjo shkelje. Kush e bëri dhe si e bëri, nuk po merrem. E kisha të gjallë dajën Ahmet, vëllau i dytë më i madh se nëna prej gjyshes Rukë dhe babain e vrarë në luftë, i cili ishte në Drenicë, dhe e tregonte të vërtetën për burgun e tij politik nga Rankoviçi. Në Bunjaj, qe vendosur për të drejtën e vetvendosjes së popullit shqiptar të Kosovës, kur të çlirohej nga okupatorët nazifashistë. Në Kosovë, padrejtësitë nuk kishin fund. Asaj nuk i qe dhënë as e drejta e vetqeverisjes së saj, për republikën e shtatë të RSFJ-së. Në qoftë se ajo nuk mund të lejonte ndarjen e saj, e drejta e vetvendosjes së këtij populli duhet t`ia njoh statusin e Republikës. Padrejtësitë qenë shumë të mëdha. Ato, numëroheshin një nga një. Vrasjet e shqiptarëve ishin kolosale! Popullit shqiptar i kishte ardhur thika deri në fyt! Në fund, ishte thirrja: “Kosova-Republikë, ja me hatër-ja me luftë!”. Më ranë dy kokrra të lotëve, deri nën mjekër. Në fakt, kjo ishte e para komunikatë. Për te, të ipeshin kushedi sa vite burg. Poqese bëje përpjekje të ikje, do të vrisnin ata që të kanë rrethuar!

 

 

Babaloku në mes, unë-në krah të majtë tij dhe daja Arif, prej Amerike, në të djathtë...

 

 

Edhe njëherë, më ra në mendje gjendja e keqësuar shëndetësore e Ylltarit, pas sa operacioneve. Babaloku e kishte kthyer gruan e dytë, që ishte halla e Ylltarit. Kur ata u rriten, iu ngatërruan dy pjella në mes vete. Pjella e parë e gjyshës Rukë, ishte kundër pushtetit, përshkak të vuajtjes së tyre, sikurse për shkak të dajës Ramë, në Gjakovë. Një djalë i kushëririt të Babalokut, që e pat rritur si fëmijë, prej lindjes, ishte bërë milic. Një djalë tjetër, poashtu. Vëllau i dytë, me gruan e dytë, punonte në Zvicër. Nuk dihej se me kend qe i lidhur. Ia mbante krahun milicit, që ishte bërë problematik. Djalin e tretë, gjysmëdaja i im, e doja gjithashtu. E quaja “Boça e Kandarit”, sepse qeshte dhe të binte me grusht, por edhe më shuplakë, si “qesh e ngjesh”, dhe ishte jashtëzakonisht i mirë. Boçat i njihnim prej gështenjave. Ne, e kishim malin e madh. Ai ishte boçë e hekurit, e çelikut. Të gjithë, pastaj e kanë thirrur kështu. Nuk do mend se ishte më i zgjuari. Temat e gjimazit i mësonte si përmendësh. E kishte kryer gjimazin, me rezulat të shkëlqyeshëm. Ende nuk ishte regjistruar për studime.

Poashtu e doja pa masë, tezen time, Fitneten, e cila i kishte “duart e arit”, me të gjitha punët e nënës së saj. Nëna e saj dhe halla e Ylltarit kishte vdekur, në një natë, në një fatkeqësi, në Brovinë.

Të tjerët, nuk e dija mirë kah janë të orientuar e kah mund të lidheshin. Babaloku ishte njeri i mençur e atdhetarë, që prej luftës. Bijtë e tij ishin gjenerata e dytë. Gjenerata e tretë isha unë, vëllezët e motrat e mija, nipat e mbesat e tij, tezakët e mi, e nga të gjitha vajzat e tjera. Më mirë, asgjë nuk duhej të dinin nga veprimtaria ime.

“Po humb kohë kot së koti!” – qortoi Ylltari, duke më përcjellur. “E lexove mirë, por më duhet një mik, që të më ndihmojë! E kam marrur mbi vete rrugën “Boris Kidriç”, deri te qendra, për rrugën kryesore e afërsisht deri në Piskotë. Prej Lagjës së “Mulla Jusufit”, këndej rrugës, deri në afërsi të Ndërmarrjes së “Napredakut”, e këndej. Është teren i gjërë! Ty, të kam zgjedhur!” – u ndal.

E shikova, ngultazi. Një çehre e lehtë dhe një çehre e rëndë kacafyteshin nëpër fytyrë. Por, si t`i them, apo mos t`i them. U ngrita nëpër atë çast, a të nxirrja një nga kopjet e fshehura nëpër libra, në dollapin e librave të mi, apo të mos ia tregoja ato, sepse ishte me të motrën. Nga babai më sillej e nuk më lëshonte aspak këshilla për të pasur kujdes nga Ylltari. U ktheva pas dhe po mendohesha. E lëshova prapë reshonë, sepse në te qe tengjerja e çajit. Edhe unë, desha të pija një çaj. Ishte kohë e meditimeve.

“Njëherë, po e pimë edhe nga një çaj, e pastaj flasim. Desha që të gjëja diçka tjetër, por ato nuk qenkan këtu, sepse mu kujtua, i kam hudhur. Ti, i ke harruar nëntë operacionet që i ke bërë nga shpina e deri në gjoks! Një nga një do t`i nxjerrësh për goje, sekretet tuaja! Le e Doruntinën, që e di, por, më së pari po të them se askush tjetër të mos e dijë për këtë punë, e as nipat tuaj e dajët e mi, sepse dy janë në milici, e i treti, që punon në Zvicër, nuk e di me kend është i lidhur. Dajë i kam, por nuk u besoj! Të tretin e dua, e poashtu Fitneten. Ti, familjen tënde e njeh! Nuk kam çka të them!” – dhe i përgadita tasat, të lara për çaj. Dy tasat e parë, i lashë për t`i larë. Po ua ndërroja tasat, për të humbur pak kohë. – “Po u tregoj. Nuk mund të lidhem, sepse jam i lidhur diku tjetër, në një tjetër grup. Se ku jam i lidhur, nuk të tregohet! Ti e di se cilët i njoh, por nuk mund të them diçka tjetër!... Më kupto, pashë Nderin!” – ua hodha çajin, nëpër tasa. Çaji ishte skuqur! Prej fletëve të ngjitur në lulet e blinit, ishte ngritur yndyra në sipërfaqe. Po ta pinin edhe një tas të çajit, me këtë yndyrë, do të flenin të dytë në gjumë, për disa orë!

“Ti je kundër pushtetit, e di edhe unë, madje kaherë, që prej Ponoshecit. I njeh disa intelektualë të mirëfilltë, por nuk e di ku je i lidhur...” – dhe nuk e lash të përfundojë këtë frazë, por ia mora fjalën:

“Organizata është më e madhe se grupi politik! Grupi shkon në tresh! Njëri është i treti, dhe nuk e di çka bën i dyti, apo i cili është! I pari e njeh të tretin, ndërsa i dyti lidhet me të katërtin, që është në grupin tjetër! Organizata i ka disa grupe politike. Disa bien nëpër burgje, e disa të tjera qëndrojnë më gjatë! Ti, e di këtë çështje! Organizimet kundër pushtetit, nuk kanë fund!” – i thashë me pikëpyetje, pa i thënë diçka konkrete nga grupi im.

“Aha! Do me thënë se ti e di si funksionon organizata, apo jo!?”

“Sigurisht që e di! Këto komunikata nuk të duhen ty! Po i marr unë!” – dhe e pashë se çajin e kishte pi, ashtu, pak më të nxehtë. Ia kapa tasin dhe e pyeta: “A do edhe një çaj, sepse kjo tengjere, nesër duhet të lahet. Sonte ky çaj është i mirë, e nesër nuk pihet. Në mëngjes, duhet çaj i luleve, i bjeshkës apo i kaçave. Çaj i blinit pihet vetëm në mbrëmje!” – nuk u tregova për gjumë, që do t`u vinte të dyve.

E kisha vetëm një tas, e ata tre tasa do të bëheshin.

“Meqë është kaq i ëmbël e me yndyrë të çajit, po e marr edhe një çaj.” – u përgjegj ai. “Pra, ti qenke i kyqur, në një tjetër grup! Doruntinë, a dëgjove! Duhet të dalim e t`i shpërndjamë të gjitha komunikatat! Apo jo?!”

Doruntina dridhej e tëra. Përpak sa nuk iu derdh qaji nga dora. E kthej tasin e tregoj se nuk i duhej tjetër. I thash se natën e parë duhet t`i pinte tre tasa, sepse është mysafire, e urdhëri i më të vjetërve vëllezër është ky, dhe duke folur ia solla të tretin tas të mbushur. Ajo u shty e unë i lutesha të pijë pa ngurrim. I zoti i shtëpisë, pra i banesës, isha unë, dhe kurrsesi nuk bëhet pa tre tasa me çaj. Madje, qesha pak, si për çudi! Edhe Ylltari i tha asaj që të mos më kundështojë kësaj here, e ditëve të tjera, të bëjë si të donte. Atëherë, edhe ajo filloj të pi çaj. Nevojtorja ishte përjashta, e ndërtuar me blloka të betonit. Kush kishte nevojë, mund të shkojë.

“Nuk është e drejtë që t`i marrësh ti, këto komunikata! Unë dhe Doruntina, sa të pimë edhe këtë çaj, do të dalim nëpër këto rrugë dhe do ta kryejmë këtë punë. Besoj se është koha për shpërndarjen e tyre...” – e koncentroi zërin e tij seriozisht Ylltari. Në ndërkohë, e mbylli valigjen dhe e vendosi në krah të tij. Komunikata që e kisha lexuar, kishte mbetur te unë.

“Organizata ka djem të tjerë, mjaft të zgjedhur, që do t`i shpërndajnë pikërisht në këto rrugë. Me ato, nuk të duhet të rrezikosh vetveten. Ndëgjoje vëllain tuaj, çka të thotë!” – dhe Doruntina kishte mbetur me sy të ngulitur mbi ne. E kuptonte se po i afroheshm kësaj pike të nxehtë.

“Ajo organizatë më ka edhe mua, në Grupin Politik! E kam për detyrë që unë t`i shpërdaj në këto rrugë dhe nuk e lë punën time vetëm me fjalët tuaja. Ato fjalë, nuk e përmbajnë ndonjë gjë konkrete, që edhe unë i njoh apo që edhe unë i di. Por, as unë nuk të thashë në cilin jam i lidhur e kush na udhëheq. Mund ta marrë me mend, megjithatë nuk i thashë të gjitha. Pata shpresë, se ti do jesh në Grupin tonë Politik, e jo dikund tjetër. Nejse!...” – vazhdoi më tutje, prapë me seriozitetin e tij, Ylltari.

“Nuk ka si të jem, kur jam i futur që përpara në këtë organizatë! Në grupin tonë nuk të kishim ngarkuar ty, me këto dhembje e me këto sëmundje, të cilat i ke përjetuar! Për punë politike i duhen organizatës sonë djem të shëndetshëm e të fuqishëm, që jo vetëm se do t`u përballojnë detyrave, por edhe do të jenë në gjendje që do të durojnë çfarëdo torture të pushtetit e të milicisë nëpër ato hetime, pa i rrezikuar shumë të tjerët!” – ia ktheva edhe unë seriozisht, që do të kuptojë më mirë, se përse po insistoja në atë mënyrë.

Doruntina, që dridhej pak nga pak, por nga diskutimet tona, e duke pasur edhe hallin e saj me këto komunikata kundër pushtetit, shtoi:

 “Për veten time, ndonëse jam e re, jam në gjendje të torturohem e të mos e nxjerrë as edhe një grimcë të së vërtetës! Përveç se e përcjellim në të gjitha drejtimet tona, e kemi edhe njëfarë përvoje të grumbulluar, jo vetëm ndër dhembje e vuajtje tonat, por edhe nëpër stuhitë e jetës!... Ne, i kemi lexuar edhe ato veprat që ia ke përcjellur Ylltarit dhe i ruajmë si gjëra mjaft të veçanta, që janë të regjistruara tek ti, e me nënshkrim!... Edhe ne, e kemi një vëlla të mallit...” – dhe iu mbushën sytë me lotë. “Por, ne vendosëm që t`ia kthejmë këtij pushteti të krimbur, me gjak e me lot, rezistencën tonë me shumë vuajtje të mëdha, sepse atij nuk po i ndalen padrejtësitë e vrasjet e mëdha ndër shqiptarë, sa të na shfarosë tërësisht!... Ne, babën e kishim komunist jugosllav, por edhe ai vetë e me dhembje të madhe të veten i ka parë të gjitha ato që e ashtuquajtura “shoqëri”, qoftë nga fronti luftës apo PKJ, ka ditur t`ua vardisë shqiptarëve! Përvoja e popullit shqiptar nuk është pa këto vuajtje të mëdha e nëpër këto sakrifica shumëvjeçare! Prandaj, ne, jo vetëm se e japim jetën tonë në shërbin të kombit shqiptar, por asaj ia vëmë si sakrificë të madhe... një vëlla tonin... Ylltarin,...” – iu vardisën lotët dhe me dorë i fshiu, derisa Ylltari e kishte lëvarur kokën e tij poshte e po e dëgjonte. – “Tani, duhet ta dishë se sa e dhimbshme është për ne kjo veprimtari!” – dhe, u ndal, sepse kishte shumë fjalë të tjera, që do t`i thoshte, por i merrje me mend. Të vetmin vëlla e kishin të organizuar atë grup politik. Ishte koha me të vërtetë mjaft serioze. Duhet t`i dilja në ndihmë! Ky qe rasti më i mirë.

 

 

Ekstrakt i sulmit ish-jugosllavo-policor mbi grupin e studentëve në Prishtinë...

 

 

Edhe unë, e kisha lëvarur pak kokën time dhe po i shtërngoja dhëmbët, duke e veneruar Doruntinën e shqetësuar me këto të dhëna të saj. Tani e dija pak më mirë çështjen e tyre. Po mendohesha me vete se atë djalë te ri e të ngritur nga e tërë familja e gjërë, duhet t`ia bëja një vend të veçantë në zemrën time dhe ta ruaja përgjithmonë në kujtesë. Edhe Dervishin e tyre e respektonte babai i im dhe i tërë rajoni. Ishte një respekt i veçantë për mbarë familjen e tyre. Ndërsa e ngrita pak kokën më lartë, papritmas më shikoi Ylltari. Sytë i kishte të skuqur e të ajur.

“Vetëm që ju të jeni të sigurtë, sepse kjo punë do të mbyllet mu ashtu siç e keni planifikuar ju! Të jeni të qetësuar nga hallet e përjetura! Edhe unë, i blova në zemër fjalët tuaja, Doruntinë... Ta dije sa dhembje të mëdha i kam përjetuar dhe po i përjetoj, nuk duhet gjë tjetër!...” – ia hodha edhe njëherë shiqimin vlerësues të gjithëve, dhe asaj që quhej “dhomë me qera”. – “Kjo dhomë nuk është një dhomë, por stallë e ndarë vetem për hallet tona, që të mos jemi përjashtë. Ju, nuk jeni vetëm dhe përjashtë!... Jeni në zemrën time!” – dhe e rraha me grusht disa herë atë vend të gjoksit, që është e vogël, por tërë botën time e kishte në vete. Isha në gjendje të përlotem, por më ndali përherë një buzëqeshje e koncentruar e motrës së vogël. Ata, e shikuan njëri tjetrin, e pastaj Ylltari me pyeti se ku është vendi “ku shkon Mbreti këmbë”. Prandaj, u ngrita e ua bëra me dorë, që të vinin edhe ata, deri te WC-ja. Unë prisja në derë. E shikoja edhe dhomën tjetër përballë nesh. Çuditërisht, nuk qenkan as ata miqtë e mi të mbrekulluar, që ishin në ndonjë gosti, sepse i kishin veglat e këndonin këngë patriotike. Njëri, që ishte mik me mua dhe e mbante emrin si Babaloku, ishte në krye të tyre. Madje, ai ishte edhe i afërt i Ibish Nezirit. Përmes tij ia kam dhënë Ibishit edhe “Gramatikën e Gjuhës Shqipe/Fonetika e Morfologjia, për shkollat e mesme”. Miq më të mirë e më të përshtatshëm, fare nuk kisha gjetur! Kështu, dyert e hekurit e të mëdha, në anën e epërme të oborrit, ishin të mbyllura.

Kur u kthyen, i vërejta se u vinte për gjumë. Pak ishin të rënduar në kokë. Edhe ajo, pak a shumë, po u dhembte. Më shikonin, sikur të më pyesnin e të më thonin diçka, tepër të ngutshme. Nuk ishin pyetje, por pikëçuditëse! Ua shtrova menjëherë dy parë tesha të fjetjes, sepse ishin tashmë keq, pra ishin të shembur në gjumë dhe i ngreha, ashtu siç ishin, me të gjitha rrobet e veta, dhe i vendosa në gjumë. Me rroba, nuk do të kishin aq të ftoftë. Vetë, e mora një mantillë të shkurtër, i futa rreth barkut disa komunikata, të cilat, do t`i shpërndaja deri para ndërtesave të fabrikës së “Napredakut” e këtej, dhe u nisa. Shikoja nëpër dyer pak shtëpitë e nëpërkëmbura dhe ua fusja nga një komunikatë, por ruhesha që të mos më shihte njeri dhe të mos e zgjoja rastësisht ndonjë zagar a qen, sidomos kur isha nëpër qytet, e mos më takonte ndonjë kalimtar. E shikoja edhe ndonjë shtëpi të re apo shumë të nëpërkëmbur. Atyre, ndonjëherë nuk ua lëja ndonjë komunikatë, sepse kisha frigë se mos punonin ndokund në pushtet dhe nuk e di çfarë detyre kishin. Komunikatat qenë me numër të caktuar. Të tjerat, i shpërdava herët deri në mëngjes, sa nuk ishte zbardhur.

Tri copa i lash edhe në shtëpi të dajëve të nënës sime. Nëna e tyre dhe gruaja e dajës së nënës, të cilën e kam në një prozë më të gjatë e si prototip të “Halle-madhes”, ishte motra e Gjeneralit Keq Hysenit, të Shqipërisë...

U ktheva në shtëpi dhe e vora mantillin në vend. E bëra gati edhe qajin e luleve, pasi tri copa të komunkatës i kisha fshehur në sirtar, të punuar për libra. U ula e po e pija një qaj. Ngadalë erdhi edhe drita e ditës dhe të ftohtit i zgjonin mysafirët. I kisha vënë te reshoja edhe gotat për ta.

Kur u ngrit i pari Ylltari, duke shtrënguar kokën me duar e sikur duhej të më thotë diçka “të mirë” për natën e kaluar, ia prita në vesh:

“I kam shpërndarë unë të gjitha komunikatat tuaja, prej Napredakut e deri te Kisha e Shna Nout, nëpër vende të zgjedhura! Mos gabo t`i thuash ndonjë gjë Doruntinës së vogël, sepse nuk është e vogël, por e madhe, e nuk ke nevojë që ta marrësh ndonjëherë tjetër me vete, për këto shpallje. Ajo e di dhe është e vetëdijshme, por duhet të martohet e nuk duhet ta rrezikosh! A më ndjeve ajo?! A më kuptove?!” – ia bëra seriozisht, në vesh. Ai e prekte në disa vende kokën e tij prapa, sikur të mos ishte e tij.

“Por... çka bëre me ne, mbrëmë, o burrë, se... kjo rradakja e shkretë... u shkatërrua në gjumë!”

“Ua hodha tre tasa me çaj të blinit, me gjeth e yndyrë, dhe ky çaj u hedh në gjumë! Është medicinë popullore dhe nuk ka asnjë të ligë! Kështu e kam shpëtuar edhe vëllain tim nga zjarri i furrës së gëlqeres, sepse ai e piu hisen time pas të vetes, mbi një gjysmë litër çaji! Kur nuk të merr gjumi, provoje edhe në shtëpinë tënde, por duhet që ta vjelësh vetë, me gjeth, e jo pa gjeth.” – ia shpjegova, pak me zë, deri sa po zgjohej Doruntina. Ajo i lau sytë në llavor, i regulloj pak flokët, por koka i qe rënduar.

“Hera e parë e kuptova se njerëz të veçantë, si ti, e njohin nanën natyrë! Por, natën na e vjedhe, me qëllim!” – bëri me gisht prej meje, sikur vërejtje. Pastaj, e ngrehi me dorë dy ti herë lartë valigjen. – “E ku janë komunikatat?!” – shtoi e trembur ajo.

“I kanë ngrënë sorrat!” – qeshi Ylltari. Ajo vetëm e shikonte. Ylltari, i lëvizte krahët e pinte çaj.

“Hajt bre motra e vogël, e mos u brengos! Pije një çaj, se të ftohet, e nuk të bën mirë. Je e lumtur se janë në vendin e tyre! Ke ardhë me Ylltarin, apo jo?!” – ndërhyra edhe unë, për të pështjelluar punët. “Kur të dalim, do të shkojmë ku të doni dhe do ta shifni se organizata është e gjallë, e ka djem e vajza të tjera! Nuk mbaron puna për ne dhe nuk ka vend aty për ne!”

Më shikoi e dyshimtë, por edhe vëllaun e saj poashtu.

“Nuk e di si e sjellë punën, por je i mençur! Organizatës, ne i duhemi!” – tha, plot me hidhërim.

“Ju thashë se Organizata është mjaft e gjërë! Ndonjërin, patëm mundësi të thirrim!” – thashë, edhe njëherë.

“Unë, nuk di asgjë!” – shtoi prapë dhe bëri me duar, si e humbur. Atëherë, u ulë të pijë çajin edhe ajo. Morën edhe nga një gotë dhe e ndezi një cigare Ylltari. Po mendohej, e buzëqeshte nga pak me vete. Doruntina më shikonte herë mua e herë Ylltarin. Edhe unë e ulja kokën e buzëqeshja.

“Qeshni, qeshni, sepse u ka ardhur vera kah dera” – tha ajo, seriozisht.

“Nuk ka punë vera në këtë shtallë të malit!” – shtova dhe plasa me qeshje.

Pastaj, qeshëm të tretë, me të madhe! Dolëm aq herët dhe u nisën drejtë Shkollës së Lartë, te bunari. Më së pari, te furra, prej një dere, pastaj edhe dy të tjera prej shtëpive gjatë rrugës, i nxorra nga një komunikatë dhe ua tregova atyre, pa folur, kur nuk ishte njeri tjetër. I vendosja prapë aty ku ishin. Pra, ishte kryer detyra e parë e Ylltarit, me sukses!

Dita ishte, të themi, ditë si të tjerat. Përplasje kishte, ose “nuk kishte” për ne. Ne, mund të kalonim midis ingranazheve të shpërfilljes dhe të jetonim, jetesë i thënshin! Ishte jetesë midis çiklopëve të vdekjes...

 

6.

 

Kjo ishte hera e parë, që shpërndava një komunikatë të Ylltarit, por kishte edhe të tjera, më parë e më vonë, dhe nuk ishin të tij. Edhe dy komunikata apo shpallje erdhën, por pa Doruntinën dhe pa Samiun.

 Njëren e shpërndamë që të dytë, respektivisht, me të tre veta. Njëri ishte në lidhje me familjen e miqve të mi, në Babaj të Bokës, i cili, është dhëndërr i Ylltarit. Se cili është ai, nuk do me thënë gjë! Është një djalë i ri, tani baba i disa fëmijve të mbrekulluar dhe anëtar i Gupit Politik në Babaj të Bokës.

 

 

Libri i Profesor Muhamet D. Rogovës, "Kujtime nga burgu", Shoqata e Intelektualëve "JAKOVA", Gjakovë 2008.

 

 

Nuk ka dyshim se njihem nga ata të gjithë, e sot janë shkapërderdhur në gjitha anët, edhe me parti të ndryshme, por edhe me sjellje të tyre.

Nejse! Në këtë pjesë, nuk po flas diçka për ta, por po filloj si erdhi në fillim e dyta komunikatë e Ylltarit. Ishte pa pritur, në fillim të vitit 1979. Atëherë, erdhi Ylltari me një komunikatë tjetër. Ishte komunikata më e rëndësishme, e cila, jo vetëm se do të bëhej gur i të gjitha komunikatave politike, të cilat do të duhej që të shpërdahej më gjërë, në Gjakovë e deri në Junik, por edhe në rrethinën e Gjakovës, të cilës i ndihmova shumë.

Komunikata jo vetëm se ishte shkruar më së së miri, por e përfshinte vetë çështjen shqiptare, ashtu siç duhej të jetë: në popullin punonjës të tij; në të tërë fshatarësinë e gjërë; në intelegjencën e tij përparimtare; në rininë. Pra, ajo duhet të shpërndahej në qytet; në fshatrat për rreth tij, në bashkësitë e mëdha, edhe në Junik. I ndamë rajonet e shpërdarjes së saj me Ylltarin. Ai e kishte gjysmën e Gjakovës, fshatrat e mëdha, Junik e deri në Ponoshec. Ndërsa, gjysmën tjetër të Gjakovës deri në fshatin Babaj të Bokës i kisha unë. Jo vetëm se i kisha dajët e nënës sime indirekt të kyqur, në Gjakovë e më tej, por edhe në fshatrat e tjera, deri në Babaj të Bokës, ku i kisha dy palë miq (tani janë bërë tri shtëpi të vëllazërive të ndryshme nga tri motrat e mia), por kisha disa shokë të mirë, dhëndërrin e parë, që ishte mësues në shkollën fillore, dhe, bashkë me te, Zenel Sadikun, të cilit as familja e tij dhe as biografët nuk e dinë mirëfilli historinë e tij, vetëm ate çka u thonë disa pjesëtarë të familjes, e të njohur të familjeve, pa u konsultuar njëherë fare së bashku, sepse nuk i dinë edhe disa të fshehta. As nuk e dinë strehimoren e tij nëntokësore, në Babaj të Bokës, por edhe faktin se ka qenë dy a tri herë në Morinë, për të marrur apo për të lënë materiale të veprimtarisë politike, me arësyetimin se gjoja ka ardhur te miqtë e dhëndërrit tonë apo shokut të ngushtë të tij, ose te dajët e tij në Morinë, qoftë si Drejtor i Shkollës Fillore “Fahri Hoxha”. Madje, në vitin 1977/1978, ka banuar vëllau i tij, Shefqeti, së bashku me mua, në një banesë, në anën e poshtme të Kishës së madhe.

Pa e ditur këtë çështje, biografia dhe jeta e tij, “Zenel Sadiku, një vlerë njerëzore dhe kombëtare”, ka mbetur ende e pa mbaruar, pa lidhjen kryesore dhe shënimet e mia, pa zbulimin e kësaj strehimore, në Babaj të Bokës. Se kur do t`i kthehem biografisë politike të tij, varet prej shumë faktorëve. Por kjo do të jetë një befasi e tërë dhe e mirë për Zenel Sadikun...

Nuk po futem më tepër, në këto detaje. Komunikata u shpërnda edhe në Kombinatin “Emin Duraku”, e në Ndërmarrjen “Napredaku”, por edhe në fabrikën “Metaliku”, ku punonte më i riu, Daja Erjon (Mula), të cilin u detyrova që ta tërheq prej Gjakovës, në dimrin e vitit 1981, dhe t`ia bëjë vizën “B”, atij dhe jo vetes, në fillim të vitit 1982, në piceri të Surses/LU, për të mos i shënuar të tjerat, të cilat janë shpërndarë nga Ylltari dhe të tjerët...

Për të mbrojtur të vërteten, detyrohem që të them se Zenel Sadikun ia kam rekomanduar Prof. Marjan Shabanit, për krijimin e një grupi të Rekës së Keqe, dhe kjo është enigma e madhe e fshatit Babaj të Bokës. Edhe enigma e dytë për tërë veprimtarinë time ka qenë lidhja me mikun e dytë, Salih Sejdë Bukolla, me jetesë në New-York të SHBA-së, të krjuar nga unë, për punën e tij në SHBA, për të cilën do të flas më vonë, kur të vije koha...

Kjo është novelë e jo tërësisht biografi e asnjërit! Faktet kryesore i harruan ata të cilët janë lëshuar si një ortajë e madhe e pushtetarëve; e plaçkitësve; e korrupsionit; e të tjera, por duke shkelur me dyqindmijë këmbët e tyre mbi zemrën e madhe kombëtare, në trupin shumë të vogël të një krijuesi, i cili, ka mbetur në tretdhè, edhe të vdesë në tretdhé.

Ka vdekur që në rini e ka mbetur i gjallë, për të matur me pëllëmbët fatin e mjerë të popullit të tij, në atdhé e në mërgatë, duke i pikuar gjak zemra e zhgënjyer!...

Nuk do të marrë asnjë funksion e në asnjë parti, sepse njerëzia ka harruar e ka braktisur busollën e tyre të madhe, emrat e njerëzve të veçantë! E edhe Ylltar Trollin e ka harruar. Ai ishte vetëm një njeri, i cili do të ecte me dy këmbë, që i kishte dy duar e një kokë, si një pikë në pentagonin e lirisë.

Nuk e di a ka nënshkrim të vorri, sepse tjetër gjë nuk kishte, pos atij. Një krijesë, përkrah meje, si krijues, krijuam terrenin e pastër rreth vetes, por ai terren u mbyll nga djajtë e shumtë, prej botës e deri në fshat, apo prej varrit në fshatin e tij e deri në Wien, të Austrisë!...

Komunikatën e tretë, ato që mi solli atëherë Ylltari, pa i numruar mirë, u desh t`i hedhi në kantën e bërlogut, afër qoshit të dhomës sonë, një qeberr i madh me ngjyrë të kaltërt, me bar e gjethe të pemëve nga baqja, sepse qëlloi një djalë i fqinjëve të mi, Nimon Ahmeti, jo babagjyshi im, por këngëtari, sot në Winterthur/ZH, i një partie, shokë i veçantë i yni, me të cilin nuk kisha biseda të tilla, pos biseda për këngët patriotike. Rajonin ku do të shkepej, ma dha të shkruar, në një letër. Në buzëmbrëmje e zbulova përsëri valigjen e komunikatave, të mbuluar me gjethe të thara, me bërlog e salata, në atë kantë. Ato komunikata i mora dhe u shpërndanë nëpër Gjakovë, nga unë, derisa Samia po vlente me çaj të blirit, i qetë e pa probleme...

Nuk po flas më gjatë, sepse më dhemb shpirti. Erdhi koha që u arrestuan, e nuk ndodhesha aty, por në punë e në Zvicër, larg shumë prej nipit të tij dhe gjysmë dajës sim. Ishte nëntor i vitit 1980, kur u burgos Ylltar Trolli.[9] Para arrestimit të tij, nëna e tij, sikur nëna ime, dhe motrat e shumta, kanë vrapuar të fshehin rreth 71 vepra nga tavolina zyrtare e punës së Ylltarit, në shtëpi të vet, në Kallavaj të Botushës, të cilat kanë qenë vepra të dhëna nga biblioteka e ime personale në Morinë, me nënshkrime e numër të caktuar, sepse ashtu ishin edhe të regjistruara, përpos pesë veprave politike nga Nëna Shqipëri, pa nënshkime e pa pseudonim. Ato i patën bartur nëpër zjarrin e madh të arrestimit e t`i fshehin në mullarë të sanës, midis disa mullarëve me sanë, sepse krahas tij shkoja edhe unë, e ato e kishin porosi prej Ylltarit, që së pari të fshehin librat e mia. I fshehnin me kule dhe i bartnin gjoja për të ushqyer bagëtinë. Në çoftë se e ka dhënë Zoti i Madh arrestimin e tij, nëna e motrat e tij e kanë për obligim të parë që të më ruanin mua dhe librat e mia.

Nuk ka me tepër se ky gjest i rëndë i motrave dhe i nënës së tij, paçin lavdata prej meje, sepse ato do ta shohin dritën e gjallë e të madhe në botën paralele e të përjetshme, kur të gjitha të kalojnë nga jeta, por jo në këtë botë të përkohshme, në të cilën u burgosej vëllai i tyre aq rëndë në burg politik, me nëntë herë operacione të mishit të egër në trup!

Që ta përjetosh burgosjen e vëllait me aq operacione në trup prej milicisë ish-jugosllave, gjinia më e dobët me trup apo sipas zakonit shqiptar, që “të flisnin pak me gojë, e të përpiqeshin me shpirt e me lotë”, qe dhembja e tyre e madhe! Është kurorë e artë, një kurorë drite, për shpirtin e tyre!...

Librat ka ditur t`i marrë vëllau im, Baca i Maleve, me sanë, me një kerr e një kali, ndër lotë e suferinë të dhembjes sonë të arrestimit të Ylltar Trollit e të pikëpyetjeve apo të vështrimeve me dyshim të qenieve njerëzore për rreth, prej Kalavajit të Botushës e deri në Morinë! Dhembja, nuk ka përfundim, por ajo i trupon të gjitha dhembjet e tjera!

 

 

 

Gjatë luftës së UÇK-së, Sadri Ibish Avdyli, pseudonimi "Baca i Maleve", në qitje, me muratajë, në Koshare/Kosovë...

 

 

 

Vuaja shpesh dhe më përloteshin sytë duke pritur dënimin e tyre nga instancat shqiptaro-serbe të politikës së prishur të ish-jugosllavisë. Ata që më njihnin, sidomos Koordiatori, Magjistri Muhamet D. Rogova, i cili kishte biseduar që në nëntor të vitit 1978 me Hysen Kusarin, me Ylltar Trollin, nga Botusha; Ramë Zeqirin, nga Brovina, e me Diamant Abrashin, nga Gjakova, për themelimin e organizatës së tyre politike. Profesori im, Mag. Muhamet D. Rogova e Ylltar Trolli, qenë zotuar se do të bënin çmos për të evituar rastin tim, gjatë hetimeve. Edhe po t`i maltretonin gjatë hetimeve, siç e dijnë të bëjnë të mallkuarit, pushtetarët serbo-shqiptarë, do të më mbanin përherë të fshehur, thellë në brendi, se “nuk më kanë njohur ndonjëherë”...

Sado që të më mbanin të lidhur ndjenjat e mia me ta, duhet të ruhesha ndaj çfarëdo kontakti të vogël, e në asnjë mënyrë nuk do të lija unë vijën e madhe të çështjes politike që të dihej, derisa të realizohet kjo detyrë: prishja e tërësishme e politikës okupuese të Serbo-jugosllavisë, mbi tokat më të vlershme shqiptare, Mbretërisë së Dardanisë, pa marrur parasysh rastin e tim të veçantë. Ky ishte gjesti më i rëndë e më i madh i tyre!...

Erdhi koha që të zë në gojë rastin e tyre dhe këto detaje. Nuk e di se a janë thënë në nivelin e duhur, sepse sado që të bëj një përpjekje, më duken pak. Kyesoret e tyre janë përbyllur në heshtje, por po e bëj një provë të shpjegimit me pak detaje të dokumentuara. Është rasti i një kartoline të veçantë të Ylltarit, e cila duhet të shpjegohet. Është kartolina e dërguar nga Kallavaj i Botushës ( Postat dërgohen prej Junikut, sepse Kallavaj është më afër këtij fshati të gjërë. Tani, është bërë komune më vete.), në Rapperswil të Zvicrës, për urimin e vitit të ri 2004, në dhjetor të vitit 2003.

Ishte kthyer Ylltari nga Austria në Republikën e Kosovës (me të drejtë apo aspak “me të drejtë”, kjo lihet e veçantë!) dhe po e priste një hap të ri të kësaj politike, e cila në të vërtetë ishte një politikë e kooptuar e shqiptarëve të njëres anë të UÇK-së, në udhëheqjen e re të Republikës së Kosovës (a janë futur me të drejtë në udhëheqje të UÇK-së Kryesia e Kosovës dhe partitë e themeluara pas luftës së UÇK-së, apo pas Kuvendit të Intelektualëve, nëntor 1995, në Stamboll, ku “fitoi” LPK-ja ndaj një “mos-marrëveshjeje paqësore” të të gjithë intelektualëve shqiptarë, e në veçanti të Brahim AVDYLIT, të cilin e kishin vënë si qëllim që ta evitonin, kjo gjë ende lihet “për më vonë”, edhe pse disa detaje janë publikuar prej meje!). Sado që thuhej se Ylltari qe dhënë me të madhe pijes së alkoolit, edhe pse nuk kishte mjaft të holla, kjo ishte e vërtetë. Ai nuk kishte gjetur formë tjetër të veprojë, pos të marrë sasi të tëra të alkoolit, të rri i shukatur e të harrojë çdo gjë. Stomaku i zë të gjitha, edhe fjalët e përpira! Në qoftë se personi i caktuar është betuar se do t`i përpijë ate çka e di e nuk do ta thotë, pa i thënë Zoti i Madh apo në rrethana të tjera, vetëm do të pijë e do të palohet apo do të shukatë, derisa ta braktisë përfundimisht këtë botë. Pija do t`ia mundësonte vdekjen e menjëhershme. Atij, do t`i lodhej edhe zemra, krahas dhembjeve të tjera, dhe do të fluturonte në botën e përjetshme! Nuk e kishte “fituar” asnjë vend të vogël, në politikën e re të Kosovës!

Përkundrazi! Ylltarin e patën shlyer tërësisht nga “politika e re”, në të cilën e shihte zvehtësimin e intelektualëve të vërtetë me politikën e re e korrupsioniste, e cila, në këtë pikë kooptonte pa dijen e mirëfilltë e thuktë të intelegjencës së re shqiptare, më së pari të këtij territori, e nuk po flasin për terroteret e tjera, psh. të Maqenonisë, të Sebisë e Malit të Zi, jashtë territorit të Kosovës, nga bashkëpunëtorët e rij të neo-jugosllavizmit. Me plafin e padukshëm mbulohej demokracia “multinacionale” e Kosovës.

Pra, e mora këtë panoramë, në të cilën shihej mirë Skenderaj dhe Adem Jashari, pos urimit të vitit të ri, në të cilin shkruhej:

“Duhet të punoj shum(ë) komple(t)sivish(t) (enciklopedivisht) me ritëm e për të përpjestuar dhe vigjilent për tu promovuar suksesivisht n`shtet, si më i (h)apti në Evropën Juglindore I ? I ( Kjo është shenja gjykuese në kartolinën e tij, që na zgjon pikëpyetje të mëdha!). Me Ty në Kryesi – Kryesuesi, Ylltari”.

Duhet shpjeguar, aq sa mundet njeriu. E para, që e nënvizova, është fakti se ai nuk më sheh në asnjë kryesi, as rajonale, por duhet të isha në kryesi të vërtetë e jona, dhe për këte më kanë ruajtur nëpër të gjitha vuajtjet e mëdha nëpër arrestime, hetuesi e dënime, sepse e kishin të qartë se cilën detyrë do ta merrja unë; e dyta, nuk është ende e njohur dhe e lejuar nga të gjithë si shtet i Evropës Juglindore, madje të hapur nga të gjithë e pa dëmtime në asnjë formë të vogël, dhe kjo gjë nuk ishte e mundur me këtë politikë gjysmë shqiptarësh dhe serbo-sllavët e ortodoksët, të këtij rajoni të gjërë, pra edhe Greqia ordodokse, Maqedonia ortodokse, Bullgaria ortodo-kse, etj.; e treta, ishte përpjestuar çështja e jonë e madhe në përpjestimet e ndarjeve të tokës sonë nën politikën e ndarjeve gjeopolitike dhe klasore; e katërta, kryesorja, Republika e Kosovës ishte për tu “promovuar sukse-sivisht n`shtet”, e ajo ende nuk po e përjetonte këtë promovim, sepse nuk e lenin zagarët politik të neo-jugosllavistëve shqipfolës dhe ruso-serbo-sllavo-grekërve, aq më pak si shtet i veçantë, por e thoshte “n`shtet”, sepse nuk ishte aspak i tillë; dhe, pas kësaj, vjen e fundit, ai e kishte ritmin enciklopedian, komplet si individ, por kjo ishte mjaft qesharake, sa ai e nënshkruate këtë urim me ironi, duke e quajtur veten “Mister, prof. se”, sepse nuk arriti që ta bëjë një shkollë të lartë, si të tjerët, dhe mua ma drejtonte si “Mister”, që do të thoshte se as mua nuk do të më lejohej të përfundoja një shkollim të lartë, si “Profesor” e si “Doktor”.

Nga e dinte këtë çështje Ylltar Trolli?! Nga intuita.

Kjo gjë është qartë! Provat e mija të shumta kishin dështuar dhe të hollat e mija më ishin bllokuar, madje edhe nëpër botë, sikurse në Kosovë!

Anglezët, për të theksuar se e vlerësonin lartë njeriun, i drejtoheshin me “mister=zotëri”, që ishte i lartë, “gentelmen, sir”, pra shumë i dijshëm, por në kuptimin ironik, ne kishim mbetur “askund”, katra e i karricë! Prandaj këtë kartolinë e ruaj e qeshi me lotë, sa herë që ta lexoj. Ylltari e ndiente pjelljen e kohës së vjetër në një kohë të re, ku trungu i vjetër kishte nxjerrë shumë pipa të ri, në një pol(a)tikë gjoja moderne, që po merrte përmasa të tjera, multinacionale apo globale. Atij, për këtë çështje, vetëm sa për t`i ndihmuar që ta dërgojë drejtë fundit, i nevojitej gota. Nuk thonë kot, “të mos shohë e të mos e di çka bëhet”, pra “e re”! Të pijë, se fundi vjen! Bushtra e vjetër kishte pjellë më shumë kopila, më tepër se sa shqiptarë të mirëfilltë! Ai u desh “të mësojë” prapë fjalorin lakonik apo ironik dhe unë e kuptoja këtë punë. Sa herë vizitoja Kosovën, ate e takoja dhe i jepja të holla, madje për pije!...

Të gjithë më thonin, pse po flet me te, e unë i shikoja me reagim të thuktë! Ku kisha kohë të lakoja udhën me ate që nuk kishte lakuar asnjëherë udhë, madje deri në Vjenë kisha shkuar për te! Edhe për budalla po të ma shitnin apo varfanjak, për mua do të ishte prap Ylltar, e do të më buzëqeshte te Yjet, si një yll i trojeve tona!

E kisha regjistruar në shpirtin tim si YLL. Pas drite, do ta shihja si YLL edhe nëpër ëndërra të mia të mallit!...

 

 

7.

 

Atë ditë, kur ndërroi jetë Ylltari, ishte ditë e veçantë me diell, por shumë melankolike. U zgjova herët nga një ëndërr e posaçme, si e para. Por e pashë Ylltarin përpara Diellit, me kokë të ulur mbi mua.

“Zgjohu, vëlla! Me lejen tënde, po ikë nga kjo jetë, se mjaft qëndrova!” – më tha, derisa po i hapja sytë, prapë në ëndërr, jo i zgjuar.

“Pse po ikë nga kjo jetë ore vëlla dhe ku po shkonë?” – e pyeta, ashtu, si rëndomë, deri sa të kthjellesha.

“Po kaloj në jetën e përjetshme, sepse i kam larë të gjitha vuajtjet” – vazhdoi prapë, por nuk e kuptova tërësisht.

“Të gjitha vuajtjet?!! A e sheh se si po vuajnë të gjithë njerëzit tanë?!” – ia ktheva edhe njëherë Ylltarit, në të njëjtën ëndërr.

“Nuk e di pse unë e preva kështu fillin e jetes suaj e dola këndej! Shkurt, kalova nga bota e atyshme! Më ishte mërzitur e tëra! Me ta thënë të drejtën, nga ajo botë, u zhgënjeva tërësisht!!” – buzëqeshi me durim, por pak ironike.

“Ah, nuk e marr vesh, tërë çështjen! Nga bota e këtushme, dole andej, pra vdiçe, dhe të tjera... Çfarë kam unë në këtë çështje?” – e pyeta, thjeshtë.

“Që të tregoj ty, sepse tani po e kryen edhe një detyrë!” – shtoi, shkurt.

“Cilën detyrë?! Çka duhet të bëj unë?!” – i thashë, si seriozisht.

“Mos u merzit, o burrë! Ti, shëndosh! E lëshova jetën tuaj e jam në jetën e përhershme! Zgjohu, të thashë! Pije një kafe e nxito dhe merre një aeroplan! Eja në Kosovë e mbledhi burrat për të pamën tonë! Pa ardhur ti, me ata që i ke në listë, nuk më kryhet e pamja! Unë, kam ikur, përtej jetës!” – shtoi ai, me të gjithë theksin e fjalëve. Tani, më ishte e qartë! Ai, kishte vdekur nga kjo jetë! U kthjella dhe isha zgjuar. Po dridhesha. Më theksonin, të dy veshët.

-E bëftë Zoti i Madh mirë! Ylltari, paska vdekur! I paftë shpirti dritë! Kështu e paska jeta! – thashë me vete, derisa po e pija kafen. Më rrjedhën disa lotë! Por, mu kujtua prapë ëndërra që e pashë. U vesha menjëherë. Për sot, nuk mund të shkoja, por për nesër, jam me kohë.

Veturën e kisha lënë në vendlindje e do ta marr e të tretën ditë; i mbledhi shokët e tij e të mitë, për pamje dhe arrij që të shkoj pa u kryer e pamja.

Gjatë gjithë rrugës i kujtoja të gjithë sa kanë vdekur nga kjo jetë tokësore dhe kishin me mua një lidhje shpirtërore. Përfundimi i vuajtjeve të tyre më thirrte në një farë forme. Unë mund të mos isha i pajtuar me të gjithë çka e kanë thënë ata në jetën e përditshme, por, marrë në përgjegjësi, isha i lidhur dhe i obliguar të jem në vdekjen e tyre, në qoftë se nuk kanë vdekur në luftë, sepse isha nxjerrë nga radhët e luftës që përpara, madje me pabesi! Nëse kam kohë, do t`ua shpjegoj.

Edhe lindja dhe vdekja ime nga kjo jetë, sikur detyrat e mia të caktuara, e kanë të njëtin synim. Jemi sikur një trajektore dhe vetë kjo trajektore e ka një pikë fillimi e një pikë përfundimi...

Nejse! Nuk po ua rrëfej të gjitha. Asnjëherë, nuk mund të thuhen të gjitha! Madje, nuk dihen të gjitha për njerëzit e caktuar, për rrethanat e caktuara, as për detyrat tona, të marrur prej Zotit të Gjithësisë!

 

 

Faksimile e një kartoline me zarfë të postës së Sokol Metës, të dërguar nga Kallavaji i Botushës te unë, në Rapperswil të Zvicrës, e ruajtur nga unë, e sistemuar në akte të miat dhe e futur në katrore.

 

 

Njerëzit e kësaj bote, nuk janë të gjithë të ardhur prej një vendi dhe nuk flasin njësoj; nuk rrjeshtohen njësoj; nuk e kanë të njëtin qëllim të jetës, etj. Të shumtën, kur u lindën të gjithë nëpër dhembje, e kanë harruar pjesërisht apo tërësisht ate çka u ka caktuar energjia e madhe kozmike!...

Udhëtova të nesërmen për në Kosovë. E mora makinën prej Morine, kur vëllezërit më thanë se duhet të shkoja sot për të pamë me 30 veta të fshatit, por nuk shkova, sepse ata do t`i dërgonte vëllau i im i dytë.

Kisha ardhur për të pame, me të tjerë. I mora 5 veta, të caktuar prej të ndjerit simbolikisht. Fshati duhej t`i thoshte Jetonit e Skender Metës, se vëllau i madh, do të vijë nesër, me shokë të Yllarit, për të pame. Ka ardhur sot nga Zvicra.

Me makinën time, të nesërmen u nisëm prej Gjakove, me pesë veta. Ishin, Koordinatori i Grupit Politik, në Gjakovë, miku im, profesori Muhamet D. Rogova, përveç meje, sepse me veturën time vinin, dhe profesori Muharrem Kurti, miku ynë dhe djali i axhës së ish- Prof. Bajram Kurtit, nga Prizreni; dy të tjerë, intelektual dhe miq nga Gjakova. Arrimë gati në mes dite. I pari hyri Muhamet Rogova. E kishte për detyrë t`ua shprehte të gjithëve ngushllimet tona të sinqerta dhe veçanërisht vëllait të vogël, tani burrë i rritur, Mentorit; një prej dajallarëve të tij dhe Skender Metës, djalit të axhës, i cili ishte mjaft i njohur, sepse punonte në Policinë e re të Kosovës.

Një i caktuar prej tyre, për korrektësi, do t`ua thoshte emrat e atyre që ishin caktuar “për Kryeshëndosh”. Muhameti dhe Muharremi ishin më të sprovuar nga të gjitha pamjet shqiptare, të të gjitha religjioneve e të të gjitha komunave, nëpër Kosovë. Vendin e dytë ia lëshuam një intelektuali, të cilin ata nuk e njihnin. Ishte Prof. Dr. Atdhe Bardhi, i cili kishte prejardhje nga fshati i Korenicës, lindë e rritur në qytetin e Gjakovës.

E pamja ishte si pamja më e rregullt dhe me shumë burra; ishte shenjë e ditur e të pames, siç mbahet e pamja e burrit para shkreptimit të moteve të liga, të zymtë, por me krenari. Kështu e kishte pasur “të shkruar” të jetojë.

Pasi u krye rendi i parë i të pames dhe pyetjet rend e vi e të gjithë neve, sepse kishim edhe të njohur të tjerë që na njihnin, Muhameti e mbajti një fjalim të denjë që prej fjalëve të Koordinatorit të Grupit Politik të Gjakovës dhe dënimit të tij, për vuajtjet e tij të veçanta deri në këtë ditë. Edhe veprat e tija për dënimet, si p.sh. “Kujtime nga burgu”, i njihnin mirë.

Ia dhanë fjalën dikujt tjetër, sepse e kishin për mallë të na i dëgjojnë fjalët e tjera, sepse Muhameti kishte folur dhe mua më kishin të njohur, por ishin kurreshtar të dëgjojnë edhe ndonjë fjalë nga intelektualët e tjerë. Për fat, në atë orë, kishim kohë, sepse në të pamet tona, nuk të ipej rasti ta zgjatje.

-Po e marr fjalën, me këtë rast, meqë kemi edhe pak kohë! – tha Profesor Dr. Atdhe Bardhi. –Ne, jemi pesë intelektualët dhe e kemi me borgj të flasin! Njëherit, po ua shprehi përsëri ngushllimet tona më të sinqerta, për vdekjen e Ylltarit! Shpirti i paftë vetëm drite e juve Zoti u lashtë shëndosh! Nuk e di sa më njihni, ndonjëri po. Prof. Muhamet Kurtit, po i kërkoj falje, se e mora fjalën që të flas, e ndoshta ka pasur diçka të tregojë. P.sh. Profesor Muharremi është jo vetëm prej Smolice, por edhe profesor në Gjimnazin “Hajdar Dushi”; Kryetar i Klubit Letrar të Gjakovës “Gjon Nikollë Kazazi”, me rrethinë; shkimtar dhe i njohur si mik i të dyve: Profesor Muhametit e Brahim Avdylit. Ka qenë më parë siç e dëgjuam nga ana e juaj fshati Morinë për të pame dhe vëllai i tij u ka treguar se do të vijë për të pamë Brahimi me intelektualë, por nuk e di se a keni patur rast që të dini edhe një gjë: një mik i veçantë i Brahim Avdylit ishte djali i axhës së Muharremit, Magistër Brajram Kurti. Kur vdiç Bajram Kurti, kemi shkuar për të parë me zotin Brahim dhe Ylltarin, në Prizren. Kjo ka qenë edhe rasti që na na zgjedhi pikërisht neve, ju, Zoti u lashtë shëndosh!

-Të lumtë goja, Profesor Bardhi! – iu përgjigjën të gjithë.

-Vazhdo, të lutem, Profesor Bardhi! – i tha, një nga të familjes së të ndjerit, që ishte më i moshur. Të gjithë e dëgjonin! Askush nuk ndëgjohej!

 -Po, po flas, por të gjithë le të më ndëgjojnë! – ia rifilloj Profesori. – Ju, nuk e dini çka do të flas. Intelektualët dinë mjaft mirë, sepse janë të ngritur, si p.sh. Muhamet Rogova, i cili është themelues i Shoqatës së Intelektualëve “Jakova”, por edhe i burgosur me Ylltarin, në vitin 1980 dhe i dënuar në vitin 1981. Me Brahim Avdylin ka qenë gjithmonë i lidhur. Por ajo që do t`ua them është një misele, një rrëfim popullor, sepse të gjithë sa janë lindur e rritur në mesin tuaj, i kanë përcjellur edhe këto misele, si p.sh. Brahim Avdyli.

 

 

Një shkrim i autorit të librave që na i fali, në Morinë të Gjakovës, Prof. Mr. Bajram Kurti, nga Prizreni, në një natë që e bëri me ne, në vedlindjen tonë...

 

 

Po ua shpjegoj shkurtë: Ishte ra mbreti një kohë në vuajtje të mëdha, me sjelljet e djalit të tij. Ai qe trashëgimtar i Mbretit, por nuk e dinte çka do t`ia mësonte tjetër, që do t`ia sjellte atë dije, e cila i mungonte. Kishte frigë se do të gabojë. I kishte treguar aq sa kishte mundur, por mendja e re dhe pa përvojë, nuk e njihte punën ashtu siç do të duhej. Pra, nuk i mbet tjetër e dual një ditë tregu, pa përcjellje, e fund e krye po sillej tregut. Ia zuri syri në fund të tregut, një burrë të vjetër e të thimë, i cili e kishte hjekur plisin nga koka dhe e kishte vendosur në tokë, përmbys, me një fjali: “Bleni çka nuk blehet në treg, në qoftë se keni nevojë për te!” Mbreti e shikoj dy a ti herë e nuk po i binte kurrsesi në fije asaj fraze. Edhe plaku po e shikonte, madje ngultazi mbretin, pa asnjë fjalë. Nuk kishte çka të fletë. Dikur, foli mbreti:

-Ore dai! Çka ke për të shitë, përderisa nuk paske asgjë!

-Larmadhëri, kam për të shitë diçka, në qoftë se keni nevojë për te! – u përgjegj me dije plaku.

-Hëë! – ia priti Mbreti. – Ka nevojë djali i im për diçka, por ti nuk e di çka do të bësh me te, përderisa as unë deri tash nuk kam mujtë me i ra në fije!

-Nëse ka nevojë ai për diçka, do t`i bij në fije unë, kur të thotë djali u juaj, Lartmadhëri! – dhe e uli kokën teposhtë, pa luajtur prej vendi. E kuptoj edhe mbreti se ka të bëjë me një pleqnar të hollë, e jo me një plak.

-Ahaa! Sa të paguaj unë, për këtë pleqësi? – pyeti Mbreti, duke e dërguar dorën te portofoli.

-Jo, jo! Nuk më paguani tash! – i tha plaku, duke e shikur. – Po ngritem, nëse është nevoja, e po shkojmë së bashku. E pyes djalin e ia zgjidhi edhe këtë punë. Pastaj, më le sa të duash, Lartëmadhëri, e unë jam i pajtuar.

I dha shenjë dhe u ngritën. U nisen prej skajit tjetër të tregut. Ne mes të tregut, qe djali i tij, duke shikuar andej e këndej.

-Po çka paske dalur edhe ti, bre djali im i mirë, në këtë ditë tregu, kur të gjitha këto gjëra i ke në sarajet tuaja?! – e pyet dhe u çudit Lartëmadhëria.

-Ah, unë kam dalë për t`i blerë njerëzit, e jo mallin e tyre, baba i im i mirë e i Lartëmadhëruar! – u tha menjëherë djali.

-Nuk shiten njerëzit në treg, po malli i tyre, he mozomakeq![10] – dhe heshti me dhimbje mbreti, ndërsa pleqnari qeshi.

-Lartëmadhëri! Unë e gjeta pyetjen dhe po ia jap këtë përgjegje. – tha vetë pleqnari e shikoj një dugajë, me dy kate, për rreth. Shkuan mbrenda dhe u ngritën mbi masën e tregut. I shikoj njerëzit, herë andej e herë këndej.

-Çka pa sheh?! – e pyeti i biri i Mbretit.

-Eja këtu, bre djalë! – iu drejtua atij.

-Çka kam për të parë? – e pyeti djali i tij. Mbreti po shikonte kah ata dhe po i cingërronte veshët. Nuk i tha asgjë djalit.

-Tollovinë po e shikoj! Tollovinë e tregut! – i tha pleqnari.

-Ah! Në fund e në kry, po i sheh njerëzit! – i tha i pakënaqur djali.

-Jo, hedi! Shtine kokën nën krahun time e shikoji vetë! Atëherë, më tregon se çka ke parë! - dhe e hapi krahun e djathtë për kokën e tij.

Djali mendoj, por kur e pa Mbretin që po i shikonte dhe e dinte se ai ishte munduar t`i bijë në fije, e këtu nuk po thotë asnjë fjalë, e pa të arësyshme të ndjekë këtë plak se çka i thoshte të bëjë. E futi kokën dhe u habit, pa masë!

-Fute edhe njëherë apo dy herë, sepse e vërteton mirë këtë nevojë! – i tha prapë pleqnari dhe po e pret përgjegjen e tij.

-Uh-uu-uh! Mahlukat[11] qenkan! Veç ndonjëri është njeri!

-E tani e the vetë dhe po të mësoj edhe diçka: Dy hise prej tyre janë pjellë e dreçit, e një hise prej tyre janë pjellë e Zotit, atij i qofshim falë! Janë në luftë me njëri-tjetrin! Duhet me pasë sy për me ditë! Mozomakeq kush prekë në tokë e shkonë në ferr, e i lumi ai që prek në tokë e shkonë në parajsë! Janë bota tjetër që i ndanë, sikur kjo jetë! A e more vesh, këtë punë? - e pyeti pleqnari.

-Paskna qenë gabim, deri në këtë moment! – iu përgjegj ai.

-Të lumtë, o pleqnar, sepse ia ke dhënë hakun djalit tim, se nuk kam pasë sytë e tu, për t`ia thënë atij. Ai, do të më trashëgojë mua, kur të mbaron koha ime. Eja në saraje, bashkë me ne, e merr prej atyhit ari sa të duash!

Pra, Ylltarit i ka ardhur koha tani të pushojë në parajsë, e ju, Zoti u lashtë shëndosh! Të gjithë sa janë me detyra sot, nuk i kanë të gjitha detyrat e njeriut. <Qysh asht mileti, vie hyqymeti> [12], thotë fjalë e urtë popullore dhe gege. Ylltari dhe ata që i ka pasur ai për obligim t`i ngrehë lartë, nuk janë nëpër detyra të pushtetit. Përvoja popullore është më e fuqishme se dija që merret me shkollë! Ylltari kishte përvojë nga vuajtjet e tij, e nuk e lanë të ngritej, e as t`i ngriste të tjerët për rreth! Pra, po e përmbylli këtë fjalë të gjatë, e pastaj po ngritemi, sepse u mora mjaft kohë. Ylltari nuk kishte bërë fakultet, sepse nuk ia mundësoj fati i mjerë, por kishte dije, e as dijen nuk ia bleu populli e nuk ia la Zoti i Madh! Por, po u them, se ai e ka një përmendore të fjalëve të arta, që miku i tij, Brahim Avdyli, do t`ia ngritë!... Edhe njëherë, Zoti i Madh, juve, të gjithëve, u lashtë shëndosh!...

  

 

-O Zot i Madh u paftë dhe ruajtë! - bërtitën ata që ishin për Kryeshëndosh.

Pastaj, dualën të gjithë për t`i përcjellur e u bënë rrjesht. Po përshëndeten një nga një, me dorën e majtë në zemër e dorë e djathtë faleshin. Grupe të tjera qenë mbledhur përjashtë, sa plot oborri e rruga ishin mbushur. Kishin pritur, deri sa të dilte kjo grupë, prej odës së burrave. Do të futeshin radhë me radhë, për t`ua shprehur ngushllimet.

Midis kësaj dhembje të madhe të kësaj ane, mua, po më shëndritke fytyra. E kishim përmbledhur edhe një detyrë tonën sot, siç ishte më së miri.

-Na ke zardhur fytyrën, me të gjitha ato fjalë! – i thamë të gjithë në veturë, duke u kthyer për në Gjakovë.

-Mua, ma ke plotësuar një mall të kahershëm me një thënie popullore, në qoftë se arrij që të shkuaj ndonjëherë, një novelë, Profesor Dr. Atdhe Bardhi! – ia përmbylla me gëzim, atë vuajte unikate.

Ylltari nuk kishte lënë as djalë as vajzë, por e kishte një vëlla të zgjuar e plot shtëpinë e tij. Pushteti vjen si do masa, e jo siç do Zoti dhe drejtësia!...

Pushtet i thënçin!...

 

 

_________________________________________

_________________________________________

 

[ 1] Sokol (Idriz) Meta, ishte i dënuar me Mr. Muhamet D. Rogovën, Xajë Nuren, Hysen Kusarin, me 12 gusht të vitit 1981, në Gjykaten e Qarkut në Pejë. I dyti ishte i dënuar me dënim të rënde. Të parët, ishim dënuar me 9 vjet burg politik, ndërsa ai qe dënuar me 6 vjet burg politik. Hysen Kusari me 3 vjet burg politik.

[ 2] Fjalë gege, që e përdorim për ofshamën, veprimin e qenies njerëzore pa zë për psheritimën, fshaj, etj., që nuk shpjegojhet në fjalorin e ASHSH, “Fjalorin e Gjuhës së Sotme Shqipe”, Tiranë, 1980, por në fjalorin e Mehmet Elezit, “Fjalor i Gjuhës Shqipe/rreth 41.000 fjalë që nuk gjinden në FGJSSH, me shtjellime etimologjike”, Enti Botues “Gjergj Fishta”, Tiranë, 2007, faqe 1395.

[ 3] Të thënieve të masave të popullit, nga turqishtja, “halk”= popull, njerëz, dialekt= gjindja, të përierit, masa.

[ 4] Babalok, e thirrnim babën e nënës sonë, pra të Lokës sonë, e Babagjysh i thonim babës së babes sonë.

[ 5] Ky emër i ka mbetur prej serbo-malaziasve, sepse Ereniku vinte prej Junikut e rritej pa pritur e pa menduar dhe vëshonte edhe tokave për rreth. Shkelzeni i Gashit i ngrihte këndej shumë të reshurat, ndërsa Bjeshkët e Junikut dhe Gjeravica kishin të reshura më tepër se sa të mjaftueshme. Reka e Mirë u thonin fshatrave të Deçanit, deri në Gjakovë. Ereniku i tmerrshëm, ishte këndej e derdhej në Dri. Okuptorët serbo-jugo-sllav e sulmonin Gjakovën me rrethinë, sikuse tërë Rrafshin e Dukagjinit.

[ 6] Nga fjala turke, hasret=mall, i vetëm, si për mall.

[ 7] Qukan, e thërriste populli gotën në formë të dardhes, e cila i zinte dy decilitra raki. Për të mos e ndier lodhjen nga puna, e pinte një qukan me rraki të kumbullave; e në mëngjes e pinte një qukan me raki rrushi. Rakia e rrushit duhet të ishte 5 vjet e më tej më e vjetër. Ajo trashej dhe bëhej si e badha e vesë.

[ 8] Kali-s-trok= ilirishte-shqipe, do të thotë se i ngarkonte në qafë fëmijët, në vend të kalit, që trokëllonte. I merrte kahe-qafe. “S”, në mes, do të thoshte “nuk”. Pra, nuk ishte në trok të kalit, por në trok të atij që merrte mbi vete.

[ 9] Për këtë, mund të shihni një fusnotë në librin e Muhamet D. Rogovës, “Kujtime nga burgu”, Shoqata e Intelektualëve “JAKOVA”, Gjakovë, 7 mars 2008, faqe 13.

[10] Shprehje nga popull i ynë, në këtë rrëfim, me gjuhën e popullit: mos Zot, mos e beni më keq, mo Zot ma keq.

[11] Fjalë e prejardhjes së Lindjes dhe turke: krijesa të tjera, si kafshët, jo njerëz.

[12] Siç është i përcaktuar masa (popullata), vie edhe pushteti, do të thotë kjo fjalë e urtë.